نوشتههائى كه بهوسيله مهر نقش مىشد بهمقدار زيادى در پايان هزاره چهارم كشف شده است . اين نوشتهها نخست بهگونهء يكرقمى و بعدها علائمى به آن اضافه شده و سرانجام به شكل نوشتههاى ايلامى درآمده است ( تاكنون ترجمهء اين نوشتهها كشف نشدهاند ) .
علاوه بر شوش در ايلام هم مراكز مهمى وجود داشته كه چون تپهء بزرگ حفارى نشده ، آثارى از آنها بهدست نيامده است . از هزاره سوم ق . م . متنهاى خط ميخى ايلامى و نوشتههاى ساكنان بين النهرين بهدست آمده است اوان ، سيماش ، باراخشه . همهء اين نوشتهها به ايلامى شهرت يافته است . منطقهء ايلام بهغير از شوش . مجاور مناطق كوهستانى بوده مثلا منطقهء شمال غربى خوزستان و درهء فارس كه آنشانها در آنجا وجود داشتند ( تپهء ماليان در 46 كيلومترى شمال شيراز ) . در فاصله بين هزارههاى چهارم / سوم در آنشان آثار نوشتههاى ايلامى و مهرهاى استوانهاى بهكار مىرفته است . از مدارك باستان شناسى و تصاويريكه از اثرهاى شوش و آنشان بهدست آمده چنين برمىآيد كه در آغاز هزارهء سوم ق . م . سازمانهاى پادشاهى يا مذهبىاى با همهء كاركنان و كاهنانشان از لحاظ اقتصادى ، بر جوامع حكومت مىكردهاند .
رشد « مراكز شهرى » ايلامى در هزاره سوم ق . م . باعث رشد اقتصاد كشاورزى در زمينهاى مجاور گرديد ، آبيارى مصنوعى در اين مناطق رونق گرفت و بناهائى به منظور انجام اينگونه آبيارى پديد آمد . اين دگرگونى بهويژه به مقياس گستردهاى در منطقهء فارس انجام يافت ، در اين منطقه در آغاز هزاره دوم دوباره شماره روستاها افزايش يافت . مثلا آنشان در پايان هزاره سوم و آغاز هزاره دوم پهنهاى بيش از 130 هكتار را دربر گرفت .
در اين هنگام در ايلام و بيشتر از مناطق ديگر ايران شرايط پيشرفت اقتصاد كشاورزى پديد آمد ، مناطق كشت به ميزان زيادى گسترش يافت ، در منطقه بين النهرين كشاورزى رونق شايانى گرفت و اين موضوع به اتحاد سياسى آن ناحيه كمك فراوانى كرد . اما ضمن مقايسه با بين النهرين ، مناطق ايلام پراكندهتر بودند و كوهها مراكز را از هم جدا مىكردند و بنابراين طبعا مسئله تمركز در ايلام بارها كندتر از بين النهرين انجام مىيافت .
در حدود اواسط هزاره سوم ، چند مركز ايلامى توانستند بر حكومتهاى شهرى ديگر چيره شوند . نخست اوان توانست در رأس اين اتحاد قرار گيرد . بعدها در ايلام شالوده حكومت پلى ( 2500 سال ق . م . ) نخستين پادشاه دودمان ايلامى اوان ( 2500 - 2300 سال ق . م . ) گذاشته شد . اما اوان از پيش در ايلام و مناطق باخترى آن تسلط داشت .
بنابر منابعى كه از بين النهرين بهدست آمده پادشاه سومرى شهر كيشا ، ايلام را به تصرف درآورد ، اما پس از آن اوان بر پادشاه سومرى چيره گرديد و تا مدتى بر قسمتى از سومر
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 44
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٤