ظروف و مصنوعات ديگر استآتيت به مقدار زيادى توليد مىشد ) . اين گونه ظروف در ماخنجو - دارو مركز فرهنگ خاراپى در هند يافت شده است . كالاهاى هندى ضمن دست به دست گشتن از راه ايران و در كنارهء دريا ( از بحرين ) به بين النهرين حمل مىشد . در تپه يحيى برگههائى بهدست آمده كه بين النهرين با سواحل خليج فارس و هندوستان در ارتباط بوده است . ( آثار مهرهاى خاراپى ، عاجها و غيره ) .
ميزان پيشرفت اقتصادى - اجتماعى و روابط جامعهها در هزارههاى پنجم و چهارم ق . م . در چند منطقه ايران كمتر از بين النهرين و مناطقى كه بعدها فرهنگ خاراپى در آنجا رواج يافت ، نبود . اين واقعيت به مقدار زيادى وابسته به پيشرفت فرهنگ كشاورزى در فلات ايران بهشمار مىآيد در هزاره سوم بين النهرين ، ايلام و درهء سند به پيشرفتهاى بيشترى نائل آمد ، اما مردم ساكن مناطق داخلى فلات عقب افتادند .
در مناطق گوناگون ايران ضمن هزارههاى چهارم و سوم ق . م . روستاهاى پهناورى پديد آمدند - چيگا پاخان در لرستان به مساحت 13 هكتار ، بمپور در بلوچستان به مساحت 15 هكتار و غيره . بسيارى از اين روستاها مانند تورنگ تپه در گرگان و شهر سوخته در سيستان و روستاهاى ديگرى در افغانستان و جنوب تركمن به 75 الى صد هكتار مىرسيدند .
مشخصات اين روستاها وجود ساختمانهاى مركزى ممتاز در ميان مجموعهء كلبهها ، حياطها و معبدها ، ثروت روستاها در اين ساختمانها كه مختص خانوادههاى ممتاز بود ، تمركز داشت ، يكى ديگر از ويژگىهاى اين روستاها پيشرفت توليدات صنعتى ، مبادلات گسترده و روابط بازرگانى بود .
اين مراكز كه داراى فعاليت توليدى كمترى بودند ( يحيى و غيره ) داراى تمدن شهرى به مفهوم آن زمان بودند . اما سرشت واقعى نظام اجتماعى ساكنان اين نقاط روشن نيست . ساكنان اين مراكز داراى خط نبودند . شايد مراحل اوليه را در اين مورد مىپيمودند ، اما در باختر و جنوب ايران ، بهغير از ايلام ، بعدها هم آثار نوشتهاى بهدست نيامد .
بهطور كلى جامعهء طبقاتى يا اختلافات اجتماعى آشكار در ساكنان اين منطقهها ديده نشده است ، اما گرايش به پيشرفتهاى اقتصادى از سوئى و كمبود منابع توليدى از سوى ديگر بعدها انگيزهء تضاد اجتماعى و تشكيل طبقات در ميان اين جوامع گرديد .
در نخستين سدههاى هزاره دوم بسيارى از اين مراكز روستائى ( شهر سوخته ، بمپور ، يحيى ، حصار و ديگران ) از ميان رفتند ، و بعضى از آنها به ويرانههائى تبديل شدند . در مناطق مشخصى مثلا در جنوب خاورى ايران بهطور كلى جمعيت كاهش يافت .
در بعضى از بخشهاى اين مناطق فرهنگ عقبافتادهترى رايج شد . در آغاز هزارهء دوم موجوديت شهرهاى درهء سند بهكلى از ميان رفت .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 41
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤١