لغو رژيم كاپيتولاسيون و حقوق برونمرزى اتباع روسيه را در ايران ، تائيد كرد . دولت شوروى از دريافت كليه وامهائيكه دولت روسيه تزارى به ايران تحميل كرده بود ، به سود ايران چشم پوشيد . از تمام امتيازاتيكه دولت روسيه تزارى از ايران گرفته بود صرفنظر كرد و مجموع ساختمانها و تأسيساتى را كه دولت سابق روسيه در خاك ايران بنا كرده بود ، بلاعوض به دولت ايران واگذاشت ، اين تأسيسات عبارت بودند از : راههاى شوسهء انزلى - تهران و قزوين - همدان ، راهآهن جلفا - تبريز و صوفيان - درياچه اروميه ، قايقها ، كشتىهاى بارى و وسايل باربرى ديگر در درياچه اروميه ، كليه ساختمانها و تأسيساتى كه دولت تزارى براى تلگرافخانه بنا كرده با خطوط تلگرافى و تأسيسات بندر انزلى . بانك استقراضى روس با كليه اموال منقول و غيرمنقول آن ، كه در خاك ايران وجود داشت به رايگان به دولت ايران واگذار گرديد . دولت ايران ملزم شد كه اين تأسيسات و امتيازات را به دولت يا تبعه خارجى ديگرى واگذار نكند .
دولت شوروى كه خواهان بهرهبردارى از سياست اشغالگرانه تزاريسم نبود ، جزيرهء آشوراده و جزاير ديگر درياى خزر را به ايران تحويل داد . ضمن اين پيمان هردو طرف متعهد شدند اجازهء ايجاد تأسيسات هر گروه يا سازمانى را كه دشمن طرف ديگر باشد در خاك خود ندهند و حتى به ارتش دولت ثالث كه تهديدى براى مرزهاى يكى از طرفين بشمار مىرود يا امنيت يكى از طرفين متعاهدين را با خطر مواجه كند اجازهء اقامت در خاك خود را ، ندهند . ايران متعهد شد خاك خود را به عنوان پايگاه در اختيار نيروهاى نظامىايكه قصد تجاوز به مرزهاى شوروى را دارند ، نگذارد . در شرايط مشخصى دولت شوروى اين حق را داشت كه به منظور حفظ امنيت كشورش اقدامات لازم را معمول دارد .
اجراى قرارداد 1921 شوروى - ايران تا به امروز براى ايران اهميت فراوانى داشته است . اين نخستين قرارداد برابر ايران با دولتهاى بزرگ پس از يك قرن تحمل چيرگى رژيم كاپيتولاسيون در كشور بود . دولت شوروى از كليهء وامها ، امتيازات ، ساختمانها و تأسيسات روسيه در ايران كه بهاى آنها بالغ بر 600 ميليون روبل طلا بود چشم پوشيد . اين قرارداد شرايط مساعدى را براى استوارى استقلال اقتصادى و سياسى ، و پيشرفت مستقل ايران فراهم آورد . اين پيمان ، قرارداد 1919 انگليس و ايران را از هم پاشاند و كشور ايران را از زير اشغال انگليسها آزاد كرد . و . اى . لنين در گزارشى كه 22 دسامبر 1920 به كنگره هشتم شوراها داد اين موضوع را مژده داد و گفت :
« امضاى قرارداد قريب الوقوع با ايران ، گوياى روابط دوستانهء دولت شوروى با كليه مردم جهان بهويژه آنهائيكه زير ستم امپرياليسم رنج مىبرند ، بر مبناى منافع و علائق برابر و مشترك ، مىباشد » .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 437
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٣٧