شاه در گيلان خودشان را در درون جنبش انقلابى جا زدند ، و به ژرفتر كردن اختلاف پرداختند . عناصر چپ در چارچوب كميته مركزى حزب كمونيست با گروه احسان الله خان متحد شدند و تائيد كردند كه گويا ايران هماكنون يك كشور سرمايهدارى است و بايستى انقلابى سوسياليستى در اين كشور انجام گيرد . اينان به رشت ، انزلى و نقاط ديگر گيلان رفتند و اموال خردهمالكان ، خردهبورژواها ، صنعتكاران و حتى دهقانان را مصادره كردند .
در چنين شرايطى به تبليغات عليه دين ، قرآن و روحانيان هم پرداختند ، خواستند تا بيدرنگ زنان چادرها را از سر بردارند ، از همكارى با كوچك خان و بورژوازى ملى روى برتافتند .
كوچك خان مخالف گسترش جنبش انقلابى و انجام اصلاحات ارضى كه مىتوانست دهقانان را به جنبش انقلابى بكشاند ، بود . ناپايدارى سياسى يكى از ويژگيهاى سرشت او بشمار مىآمد . او محرمانه با نمايندگان دولت شاه به مذاكره پرداخت ، و به عمليات رزمى عليه ارتش شاه پايان داد . همهء اين انگيزهها جبهه واحد گيلان را به نابودى كشاند .
در 19 ژوئيه 1920 كوچك خان با دستههاى زير فرمانش رشت را ترك كرد و در جنگلهاى منطقه فومن موضع گرفت . « چپهاى » منشعب از كميته مركزى حزب كمونيست با گروه احسان الله خان در 31 ژوئيه دولت تازهاى در رشت تشكيل دادند - كميته ملى آزادى ايران بيانيهء پروعدووعيدى مبنى بر آزاد كردن تودهها ، مصادره و تقسيم كليه املاك مالكان ميان دهقانان ، لغو وظايف اضافى دهقانان و غيره صادر كرد . ضمنا تحويل برنج كه عملا اضافه محصول بهره مالكانه بشمار مىرفت ، اجبارى اعلام گرديد . دولت احسان الله خان نهتنها دام كارگر و بذر در اختيار دهقانان نگذاشت ، بلكه بيشتر اوقات دامهاى خود آنها را مصادره مىكرد . به مالياتهاى تودههاى شهرى از قبيل صنعتگران و بازرگانان خردهپا افزود . پس از ورود به رشت و شهرهاى ديگر نگهبانانى را دم دروازهها مىگماشت تا از ورود محصولات دهقانان به بازارهاى شهر جلو گيرند .
در اوت 1920 بدون آمادگى قبلى دولت احسان الله خان حمله به تهران را آغاز كرد ، يكانهاى زيردستش به سختى شكست خوردند ضمنا رشت به تصرف قزاقها درآمد .
در اكتبر 1920 قزاقها رشت را اشغال كردند و قيامكنندگان گيلانى ناچار شدند در مازندران بمانند .
اين سياست افراطى ، دولت احسان الله خان را از اعتبار انداخت . اعضاى كميته مركزى ، پيكار عليه او و گروههاى چپ افراطى داخل حزب را آغاز كردند . در اين پيكار ، نمايندگان كنگرهء مردم شرق در باكو نقش اصلى را ايفا كردند . اينان در سپتامبر 1920 سياست احسان الله خان را محكوم شمردند .
در اكتبر 1920 عناصر ماجراجو از سازمان كميته مركزى حزب كمونيست ايران
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 433
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٣٣