امضاى قرارداد انگليس و ايران و امرونهى امپرياليستهاى انگليسى در اين كشور موج خشم و اعتراض و اوجگيرى جنبش ضد امپرياليستى را بهويژه در شمال كشور ، برانگيخت . در بسيارى از شهرها ميتينگهاى تودهاى ، تظاهرات و « بست » ها درگرفت ، تراكتها و اعلاميههائى با شعار « مرگ بر انگلستان » ، « مرگ بر دولت انگليسىخواه وثوق الدوله » و غيره پخش شدند ، روزنامهها ، شخصيتهاى اجتماعى برجسته ، بسيارى از بازرگانان و نمايندگان روحانيان عليه اين قرارداد بهپا خاستند . سرتاسر كشور را جنبش ضد انگليسى فراگرفت . قلعوقمع مداخلهگران مسلح بيگانه به وسيله ارتش سرخ در درون روسيه و استقرار مجدد قدرت شوروى در ماوراء قفقاز ، مردم را براى پيكار جانانهء آزاديبخش عليه اشغالگران انگليسى و دستنشاندگان مرتجع ايرانىشان ، تشويق كرد .
در 7 آوريل 1920 در تبريز قيام دموكراتهاى آذربايجان زير رهبرى شيخ محمد - خيابانى و با پشتيبانى تمام مردم شهر آغاز گرديد . در تبريز قدرت به دست « كميسيون - اجتماعى » كه از سوى حزب دموكرات آذربايجان براى ادارهء قيام تعيين شده بود ، افتاد و در ژوئن 1920 دولتى ملى زير رهبرى شيخ محمد خيابانى در آذربايجان تشكيل گرديد .
شيخ محمد خيابانى كه از ميان خانوادهاى بازرگان بهپا خاسته بود يكى از شخصيتهاى روحانى برجسته بشمار مىآمد . در سالهاى 1908 - 1909 در قيام تبريز شركت فعال داشت .
به سال 1909 به عنوان نماينده مجلس دوم برگزيده شد ، در اين مجلس به فراكسيون « دموكراتها » پيوست و عليه سياست امپرياليستها پيكار مىكرد . در نخستين سالهاى جنگ جهانى اول او ضمن جنبشهاى ضد امپرياليستى ، عليه انگلستان و روسيه تزارى و همچنين عليه آلمانها و تركها فعاليت مىكرد . به سال 1918 هنگام اشغال تبريز به وسيلهء مقام - هاى نظامى ترك بازداشت و به قارص فرستاده شد ، به سال 1919 به تبريز بازگشت و تشكيل حزب دموكرات آذربايجان را اعلام داشت .
محمد خيابانى و هواخواهانش قاطعانه عليه قرارداد 1919 به پيكار برخاستند ، براى استوارى استقلال ملى ، رژيم ايران را جمهورى اعلام داشتند ، به اصلاحاتى دموكراتيك پرداختند ، آذربايجان ايران را در چارچوب كشور ايران ، خودمختار اعلام داشتند و با روسيه شوروى روابط بازرگانى و ديپلماتيك برقرار كردند . پس از قيام آوريل در تبريز ، دامنه قدرت دموكراتها تا اروميه ، خوى ، اردبيل ، مراغه ، سلماس ، زنجان گسترده شد و آذربايجان به نام « آزادستان » اعلام گرديد .
پس از آنكه دموكراتها قدرت را به دست گرفتند اقدامهائى به منظور بهبود وضع تودههاى مردم انجام يافت . به خودسريها و بيدادگريهاى مأموران شاه پايان داده شد .
در شرايط كمبود خواربار پيكار عليه احتكار انجام گرفت . بهاى خواربار و كالاهاى ديگر
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 430
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٣٠