تشكيل جنبش انقلابى در گيلان . حزب كمونيست در ايران
مهمترين جنبش آزادى ملى ايران در سالهاى 1920 - 1921 ، در گيلان گسترش يافت .
انگيزهء غيرمستقيم پيشرفت اين جنبش تجديد قدرت شوروى در باكو ضمن 28 آوريل 1920 و بيرون راندن مداخلهگران انگليسى و افراد گارد سفيد ، از باكو و انزلى در ماه مه 1920 ، بود . پس از اين رويداد جنگليها به سركردگى كوچك خان از جنگلهاى ناحيه فومن بيرون ريختند و در 4 ژوئن 1920 ، رشت و انزلى را اشغال كردند .
در گيلان جمهورى اعلام شد . در 5 ژوئن دولت موقت انقلابى و شوراى جنگ انقلابى جمهورى به رياست كوچك خان تشكيل گرديد . در برنامه اين دولت ، رژيم جمهورى در سرتاسر خاك ايران در نظر گرفته شده بود ، الغاى پيمانهاى نابرابر ، حقوق مالكيت فردى تمام شهروندان ، برابرى حقوق همه مليتها و « حفظ اسلام » در آن قيد گرديد . كوچك خان به مناسبت استقرار حكومت شوروى در سرتاسر خاك روسيه پيام تبريكى با امضاى خودش و از سوى مردم ايران براى و . اى . لنين فرستاد . در گيلان جبههء واحدى تشكيل گرديد ، در اين جبهه عناصر زير شركت داشتند : گروه كوچك خان كه اعضاى آن داراى گرايشهاى ناسيوناليستى و وابسته به قشرهاى بازرگانان و مالكان بودند ؛ گروه روشنفكران خرده بورژوازى به سركردگى احسان الله خان ؛ گروه كردها كه از مزدوران كرد تشكيل مىشدند رهبرى آنها را خالو قربان و كمونيستهاى ايرانى به عهده داشتند .
حزب كمونيست ايران به سال 1920 بر مبناى حزب سوسيال دموكرات « عدالت » تشكيل شد . در 22 - 24 ژوئن 1920 كنگرهء حزب « عدالت » در انزلى تشكيل و تصميم گرفت نامش را به « حزب كمونيست » تغيير دهد ضمنا برنامه حزب را زير شعار تحقق هرچه زودتر مواد آن به اين شرح تائيد كرد : بيرون راندن امپرياليستهاى انگليسى از ايران و الغاى قرارداد اسارتبار 1919 ايران و انگليس ، سرنگونى دودمان قاجار و برقرارى رژيم جمهورى تودهاى در ايران ، تشكيل يك دولت دموكراتيك و ارتش تودهاى ، تشكيل مجلس مؤسسان بر پايه انتخابات با رأى مستقيم و مخفى مردم . كنگره ، يك كميته مركزى انتخاب و تصميم گرفت از كوچك خان پشتيبانى كند .
يكانهاى انقلابى گيلان ، آن منطقه را از وجود ارتش شاه پاك كردند . در ماه ژوئيه منجيل و قسمتى از استان مازندران تا بارفروش را به زير اشغال درآوردند .
اما در ژوئيه 1920 اين جبهه واحد در گيلان از هم پاشيد . ميان كوچك خان و كمونيستهاى ايرانى كه در آن هنگام در ميانشان عناصر خرده بورژوا اكثريت داشتند و شايسته رهبرى مسائل جنبش آزادى ملى نبودند ، اختلاف نظر پديد آمد . انگليسها و عوامل