كاهش يافت ، مدرسهها و بيمارستانهاى تازهاى گشوده شدند .
قيام دموكراتهاى آذربايجان اثر ژرفى روى موقعيت تهران گذاشت . دولت مرتجع وثوق الدوله زير تأثير گسترش جنبشهاى مردمى در ژوئن 1920 ناگزير به استعفا شد و دولت مشير الدوله روى كار آمد ، در تركيب كابينه تازه شخصيتهاى بورژوازى ملى شركت داشتند ، كه عليه قرارداد 1919 ايران - انگليس و پيروى دولت ايران از سياست انگليسها به كار پرداختند و خواهان روابط حسن همجوارى با دولت روسيه شوروى بودند .
اين دولت مذاكره دوبارهء انعقاد پيمان شوروى - ايران را آغاز كرد . درعينحال اقدام - هائى را به منظور سركوبى قيام دموكراتهاى آذربايجان و جنبش آزادى ملى در استانهاى ديگر انجام داد .
قيام دموكراتهاى آذربايجان كه عاملان آن ، بازرگانان ملى ، خرده بورژواهاى شهرى ، بينوايان ساكن شهر و طبقهء كارگر تازه به دوران رسيده بودند ، نقطههاى ضعف فراوان داشتند .
ويژگى رهبران بورژواى قيام كه در رأس آنها شيخ محمد خيابانى قرار داشت ، نااستوارى و دودلى بود ، اينان به پيكار جانانهاى عليه مرتجعان تن درندادند . هواخواهان مرتجعان را در تبريز و قزاقهاى پادگان آن شهر را خلع سلاح نكردند ؛ اقدامهائى به منظور مسلح كردن تودهها انجام ندادند و تنها به بسيج عده معدودى داوطلب پرداختند . مرتجعان بدون مانع در تبريز به كارشكنى سرگرم شدند ، با همفكرانشان در خارج از شهر و حتى با فرماندهان ارتش شاه رابطه برقرار كردند . خيابانى به خواستههاى دهقانان مبنى بر دگرگونى وضع موجود روستائيان توجهى نكرد و تودههاى اصلى دهقانان را در قيام شركت نداد . با جنبشهاى آزادى ملى مناطق ديگر ايران تماسى نگرفت . طرفداران خيابانى از تاكتيك دفاع منفى پيروى مىكردند و به عمليات تعرضى دست نمىزدند ، اگرچه اوضاع منطقههاى ديگر كشور براى گزينش تاكتيك تعرضى بسيار مساعد بود .
همهء اين انگيزهها به دولت شاه و انگليسها كمك كردند تا اين قيام را سركوب كنند .
در اوت 1920 دولت ايران نيروى بزرگى را كه به وسيلهء انگليسها مجهز شده بود ، به تبريز فرستاد . همراه با ارتش شاه مخبر السلطنه كه به عنوان والى آذربايجان تعيين شد به منظور مذاكره با خيابانى وارد تبريز گرديد . به او اجازه ورود به تبريز داده شد ، اين گونه توانست با ضد انقلابيون و قزاقهاى شهر تماس بگيرد . در 11 سپتامبر مخبر السلطنه به قزاقها و يكانهاى مسلح ضد انقلاب فرمان داد به تبريز حمله كنند . در 12 سپتامبر ارتش شاه در حالى كه مقاومت دموكراتها را درهم شكست ، تبريز را اشغال و شركتكنندگان در قيام را بيرحمانه سركوب كرد . در 14 سپتامبر ، شيخ محمد خيابانى رهبر قيام دستگير و با وضع ددمنشانهاى كشته شد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 431
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٣١