در ايران تهيه گرديد . در بازارهاى ايران منحصرا دادوستد كالاهاى انگليسى انجام مىگرفت و طبعا بهاى كالاهاى وارداتى انگليسى كه بدون رقيب در بازار معامله مىشدند بسيار بالا بودند ، ضمنا از سوى انگليسها غله خريدارى و احتكار مىگرديد . در نتيجهء اين اوضاع بهاى كالاهاى ضرورى اوليه و مواد خواربار بگونهء سرسامآورى افزايش يافت . و اين گونه قحطى و بيمارى سرتاسر كشور را فراگرفت .
انگليسها در كليهء امور ايران دخالت و امر و نهى مىكردند . دولت وثوق الدوله هر ماه 225 هزار ليره استرلينگ از انگليسها كمك مالى مىگرفت و سياست انگليسىخواهى را در ايران دنبال مىكرد .
دولت بريتانيا بر زندگى اجتماعى - سياسى كشور ايران نظارت كامل داشت . انگليسها شركتكنندگان در جنبشهاى آزادى ملى و هواخواهان دوستى با شوروى را تارومار ، چند تن را بازداشت و عدهاى را تيرباران كردند يا تحت الحفظ به هندوستان فرستادند . ايران فقط اسما خود را دولتى مستقل برمىشمرد . در ژوئيه 1919 هنگاميكه وثوق الدوله قرار داد 1919 انگليس - ايران را براى تصويب به مجلس چهارم كه تازه تشكيل شده بود ، برد ، لنين گفت : « انگليس ايران را اسير كرد » .
اما اين قرارداد انگليسها نتوانست به مرحلهء اجرا درآيد . طرحهاى انگليسها به ميزان زيادى در سايه سياست دوستى شوروى نسبت به ملت ايران به زودى از هم پاشيد . در 28 اوت 1919 دولت شوروى خطاب به « كارگران و دهقانان ايران » اعلام داشت كه دولت كارگران - دهقانان جمهورى روسيه رسما اعلام مىدارد ، اين قرارداد انگليس - ايران را به رسميت نمىشناسد . با استوار شدن موقعيت دولت روسيه شوروى و فشار افكار عمومى ايرانيان ، به سال 1920 مذاكرات ايران و شوروى دربارهء بستن پيمان ميان دو دولت آغاز گرديد و اين گونه موضع امپرياليسم انگلستان در ايران به سستى گرائيد .
تا اندازهاى انگيزهء فروريختن طرحهاى انگليسها در ايران تضاد سخت ميان خود امپرياليستها بود ايالات متحد امريكا و فرانسه در برابر گسترش متصرفات استعمارى انگلستان در جهان بهويژه در ايران واكنش نشان دادند .
نيرومندترين ضربت را به موافقتنامه 1919 انگليس - ايران ، گسترش جنبش آزادى ملى ايران و كشورهاى همسايه آن يعنى تركيه و افغانستان با الهام گرفتن از انقلاب كبير سوسياليستى اكتبر ، وارد آورد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 429
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٢٩