آن ايران به كشورى تحت الحمايهء انگليسها تبديل مىشد .
با وجود روابط خصمانه دولت ارتجاعى وثوق الدوله با روسيه شوروى ، اين دولت كوشش داشت تا مردم ايران را از بند اسارت امپرياليستها آزاد كند و به تلاشهاى خود در بارهء ايجاد روابط دوستانه با ايران ادامه داد . در 26 ژوئن 1919 دولت شوروى طى يادداشتى به دولت و مردم ايران دوباره اعلام داشت كه دولت شوروى رژيم كاپيتولاسيون را لغو و از كليهء امتيازاتى كه دولت تزارى روس به زيان ايران كسب كرده چشم مىپوشد .
ضمن اين يادداشت يادآورى شد كه دولت شوروى كليه اشياء قيمتى ، بنگاهها و سرمايه - هاى روسى موجود در ايران را به ايران وامىگذارد .
در ژوئيه 1919 دولت شوروى دوباره نماينده تام الاختيار خود ، اى . ا . كولوميتزوف را به ايران اعزام داشت ، اما ضمن راه ، در جزيرهء آشوراده قزاقهاى ايرانى به دستور انگليسها او را دستگير و در 14 اوت كشتند .
در 9 اوت 1919 قراردادى كه از نظر مردم ايران اسارتبار بود بين ايران و انگليس امضاء شد . به موجب اين قرارداد انگليسها امكان يافتند ، مستشاران خود را در كليه وزارت - خانهها و ادارات ايران به كار گمارند ؛ براى ارتش ايران افسر ، اسلحه و ساز و برگ تأمين كنند ، سازمان ارتش ايران را تجديد و نيروى مسلح يكپارچهاى زير نظر افسران انگليسى ترتيب دهند . براى انجام اين اقدامات انگليسها متعهد شدند به ايران وام بدهند . اما اين وام پس از ابقاى مستشاران انگليسى در رأس ماليهء ايران ، قابل پرداخت بود . انگليسها مىتوانستند در ايران راهآهن و وسايل ارتباطى ديگر ايجاد كنند . ضمن اين قرارداد پيش - بينى مىشد كه كميسيون مختلطى براى تجديد نظر در تعرفههاى گمركى ايران تشكيل شود .
اين گونه قرارداد تحميلى سال 1919 انگليس - ايران ، عملا ايران را به كشورى تحت الحمايه انگليس تبديل مىكرد و البته پايگاهى براى تحريكات و اقدامات ضد شوروى انگليسها در ايران پديد مىآمد .
انگليسها بدون انتظار تصويب مجلس ايران ، اجراى مواد اين قرارداد را آغاز كردند . يك هيئت مالى انگليسى زير نظر ارميتاج اسميت به ايران وارد شد و در رأس بازرسى مالى كل ايران قرار گرفت . افسران انگليسى قسمتهاى ارتش ايران را زير نظر گرفتند . به سال 1920 مقاولهنامه گمركى ايران و انگليس امضاء گرديد ، و ضمن آن عوارض گمركى ناچيزى براى ورود كالاهاى انگليسى در نظر گرفته شد ، اما براى كالاهاى شوروى اين عوارض به اندازهاى سنگين بود كه به تحريم ورود اين كالاها مىمانست . انگليسها همچنين « بانك شرق » و كمپانى « نفت شمال » را در ايران تأسيس كردند ، كمپانى اخير مىكوشيد منابع نفتى شمال ايران را تصرف كند . طرحهائى به منظور ايجاد راهآهن و راههاى شوسه
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 428
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٢٨