مقالهها منتشر كردند . در ماه مه 1918 در جنوب ايران ( فارس ) خيزش ضد انگليسى قشقائىها درگرفت .
انگليسها در ايران فقط از پشتيبانى فئودالهاى مرتجع بلندپايه و سرمايهداران وابسته ( كمپرادورها ) برخوردار بودند ؛ ارتش بريتانيا از يكانهاى گارد سفيد روسى كه در ايران استخدام كرده بودند ، نيز بهره بردند . در پايان ژوئن ، يكانهاى انگليسى زير فرمان ژنرال دنسترويل ، رشت و انزلى را اشغال كردند شوراهاى محلى را منحل و رهبران آنها را به هندوستان تبعيد كردند . جنگليهاى زير فرمان كوچك خان سخت در برابر اشغالگران به پايدارى پرداختند ، اما بعدها كوچك خان در اوت 1918 از نبرد با انگليسها دست كشيد و با ژنرال دنسترويل به توافق رسيد ، به موجب اين موافقتنامه كوچك خان ملزم شد ، اجازهء عبور نيروهاى انگليسى را كه به سوى باكو پيش مىرفتند ، بدهد ، و خواربار اين نيروها را تأمين كند ، افراد انگليسى را كه به اسارت گرفته بود ، آزاد كند و غيره . دنسترويل هم موافقت كرد ، قدرت كوچك خان را در گيلان به رسميت بشناسد ، اما منظور دنسترويل از اين موافقتنامه مانورى بيش نبود ، مىخواست پايدارى جنگليها را در برابر نيروهاى انگليسى از ميان ببرد . ديرى نپائيد انگليسها پيمان خود را شكستند و نيروهايشانرا براى سركوبى جنگليها مأمور كردند ، اين گونه اينان ناگزير شدند دوباره به جنگل پناه برند .
در اوت 1918 مداخلهگران انگليسى به كمك اس . ار . ها ( سوسيالهاى انقلابى ) ، داشناكها و منشويكها باكو را به بهانه دفاع آن منطقه در برابر حملهء ارتش ترك ، اشغال كردند ، اما ضمن 14 سپتامبر در آستانهء اشغال باكو به وسيله ارتش ترك ، اينها با شتاب با اموال ربوده شده به انزلى برگشتند .
در نيمه سال 1918 سرتاسر خاك ايران زير نظارت انگليسها بود . در 12 اوت يك دولت انگليسىخواه به رياست وثوق الدوله در تهران روى كار آمد . در اين هنگام افسران انگليسى ، بريگاد قزاق و يكانهاى نظامى ديگر را در ايران زير فرمان داشتند . دولت وثوق الدوله به تحريك انگليسها ، رسما از پذيرفتن هيئت ديپلماتيك شوروى زير نظر اى . ا . كولوميتزوف در ژوئيه 1918 ، خوددارى كرد . در 2 نوامبر 1918 سربازان انگليسى همراه با افراد گارد سفيد روسى ، هيئت نمايندگى شوروى را تارومار كردند ، همكاران آنها را اسير و به عنوان تبعيدى به هندوستان فرستادند . فقط اى . ا . كولوميتزوف توانست بگريزد و خود را به مسكو برساند . دولت وثوق الدوله به سال 1919 يادداشتى به كنفرانس صلح پاريس تقديم داشت كه به موجب آن ادعاى مالكيت قسمتى از خاك شوروى ( آذربايجان شوروى ، ارمنستان ، قرهباغ ، قسمتى از استانهاى داغستان و كناره درياى خزر ) را داشت .
درعينحال وثوق الدوله مذاكرات دربارهء موافقتنامهاى با انگليسها را آغاز كرد كه به موجب
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 427
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٢٧