توليد زياد مصنوعات دستى فقط در برابر دريافت محصولات اضافى نقاط ديگر در اقتصاد روستائى عملى مىگرديد و بنابرآن ناگزير دگرگونىهائى در نظام اجتماعى جامعه پديد آمد . نشانه پيشرفت بهسوى مالكيت خصوصى در آن زمان پيدايش مهر بود كه بعدها به شكل استوانه درآمد . ضمن پژوهشى كه از گورهاى آن زمان بهعمل آمده معلوم مىشود ميان افراد نابرابرى مالى وجود داشته است . به نظر مىرسد كه در زمان سيالك سوم وسائل تدفين افراد با يكديگر تفاوت فاحش داشته و ميزان ثروت اشخاص از وسائلى كه براى تدفين آنها بهكار مىرفته مشخص شده است . در هزارهء سوم ق . م . در لرستان و جنوب ايران و قسمتهاى ديگر نشانهاى از ثروتمند بودن صاحبان گورها ديده نمىشود اما اختلاف نوع تدفين برحسب موقعيت اجتماعى افراد بوده است ، گاهگاهى در اين گورها عصاهاى چوبى با جسد يافت شد ، مثلا در حصار ، در هزارهء سوم ق . م .
در اينجا ضمن حفارى ، « خانهء رهبر » و خانوادههاى سرشناس بهخوبى مشخص است : زير ويرانههاى نيمسوخته « خانهء رهبر » اشياء گرانبها و هنرى طلا ، نقره ، لاجورد و غيره بهدست آمده است .
نابرابرى ثروت افراد با بالا گرفتن موقعيت اجتماعى رهبران جامعه يا كاهنان قديمى همراه بود . بيشتر اوقات وظايف رهبرى روحانى و سياسى جامعه را يك تن انجام مىداد .
كمكم افراد جامعه ناگزير از لحاظ اقتصادى به فرمانده يا فرمانرواى خود وابسته شدند .
در زمانهاى پيشين غله نهتنها در خانههاى خصوصى خانوادهها ، بلكه در جاهاى ويژهاى كه از آن همهء افراد روستا بود نگاهدارى مىشد . در آنزمانها روابط قديمى در جامعه حكمفرما بود و بنابراين ذخاير غله جزو اموال عمومى بهشمار مىرفت . اما هماكنون رهبران و اشراف ثروتمند جامعه رفتهرفته حقوق و امتيازات اقتصادى و اجتماعى افراد را غصب و آنها را از داشتن اين حقوق محروم كردند ( اگرچه با مقاومت بسيارى از افراد كه پاىبند انجام سنتهاى گذشته بودند برخوردند ) . ذخائر و دارائى عمومى غالبا به عنوان دارائى معابد ضبط مىگرديد يا در اختيار حاكم قرار مىگرفت . ضمن اينكه روابط اقتصادى جامعه ، اينگونه پابرجا مىشد مبادلات خارجى هم انجام مىيافت ، فرآورده - هاى صنعتكاران و محصولات خام كه بهگونه اشتراكى بهدست مىآمد ، به منظور بالا در اختيار حاكم يا كاهن قرار مىگرفت .
روابط تازهء اجتماعى و نياز به گرداندن امور اقتصادى باعث شد كه عدهاى از افراد زير فرمان حاكم يا كاهن امور اقتصادى جامعه را بگردانند ، خانههاى روستاها با اينها روابطى نداشتند . در گدين تپه ( بين همدان و كنگاور ) در پايان هزارهء چهارم ق . م .
در بالاى تپه محوطهاى در ميان چهارديوارى بزرگى قرار داشت پيرامون اين حياط ،
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 39
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٩