ساختمانهاى بزرگ ، انبارهاى پهناور و منزل ساخته شده بود . در فاصله بين هزارهء چهارم و سوم ق . م . در تل يحيى ساختمانى با اطاقهاى بزرگ و جايگاههاى محفوظ كشف شده . در ساختمانهاى تل يحيى و گدين تپه مهرهاى استوانهاى بهدست آمده كه براى اسناد دخل و خرج بهكار مىرفته و روى متن سفالى ضرب مىشده است . در گدين تپه جداولى كه روى آنها فقط رقم نقش شده بهدست آمده ، اما در يحيى متنهاى تصويرى مانند آثار سيلاك چهارم پيدا شده . جدولهاى سادهاى كه در يحيى و گدين بهدست آمده نشانهء آن است كه در آن زمان خط و نوشته در جاهاى نامبرده بهكار مىرفته است .
اينگونه نوشتهها در ايلام هم بهكار مىرفته و به نوشتههاى تصويرى سومرى شباهت داشته . متن اين نوشتهها كه به عنوان اسنادى بهشمار مىرفته فقط در اين نقطه ديده مىشود . اين نوشتهها به منظور نيازهاى اقتصادى در سطح نظام اجتماعى موجود بهكار مىرفته است . وجود خط و نوشته معمولا نشانه تشكيل طبقات اجتماعى و دولت در قسمتى از ايران در هزارهء سوم ق . م . بوده است ، ظاهرا در اين زمان طبقهبندى اجتماعى در اين سرزمين آغاز شده است .
روايتى از سومرىها دربارهء روابط فرمانرواى شهر اوراك در اوائل هزارهء سوم با « كاهن بزرگ » آرات واقع در كوهستانهاى خاورى ( خاور فارس يا كرمان ) نقل شده است ، ضمن آن از فرستادن فلزات و سنگهاى گرانبها به سومر و مبادله آنها با غله ، نامبرده است . ضمن اين روايت گفته شده است كه در دربار يا معبد كاهن بزرگ آرات انبارهاى غله گندم و نخود و غيره زير مراقبت نگهبانان وجود داشته ، اين غلات از سومر به آرات حمل مىشده است . اين غلات در آرات به حد وفور موجود بوده . در اين روايت از رهبران و كاهنان بلندپايه و كهنسال آرات ياد شده است و ضمن آن گفته شده كه اشياء گرانبهاى آرات به وسيلهء مردم بهدست مىآمده و به سومر حمل مىشده است اما عوض اينها يعنى غلات حمل شده از سومر به انبارهاى كاهن بزرگ سرازير مىگرديده است .
اين روايت مورد توجه باستانشناسان قرار گرفته و يكى از اسناديست كه اينان نسبت به بررسى تاريخ ايران در پايان هزاره چهارم و هزاره سوم ق . م . از آن بهره بردهاند .
در متون تاريخى سومرىها نسبت به وارد كردن سنگهاى معدنى ، الوار ساختمانى .
و كالاهاى ديگر از خاور به سومر ياد شده و كشورهاى صادركننده را ماگان ( جنوب كرمان ) و ملوخا ( مشرق كرمان تا دره سند ) نام بردهاند . در هزارههاى چهارم و سوم ق . م .
مبادلات ميان جوامع در مناطق ايران سخت رواج يافت و اين مناطق نقش مهمى را در انجام « بازرگانى بينالمللى » آن زمان بازى كردند . از ايران فرآورده صنعتى به بين النهرين صادر مىشد ، مثلا ظروف استآتيت از آنجمله بود . ( در تپه يحيى در آن زمان اين گونه
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 40
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٤٠