جامعهء با اقتصاد كشاورزى - دامدارى هماكنون تا آنجا رسيد كه ناگزير بايستى صنعتگران و پيشهوران را در خود جاى مىداد . مبادلات و معاملات بين قبايل در اين هنگام بگونهء اشتراكى انجام مىگرفت و نيازمندىهاى توليدكنندگان بهگونه دستهجمعى تأمين مىگرديد ، هنوز در ميان توليدكنندگان جامعه ، صاحب يا رهبر ثروتمندى بهوجود نيامده بود .
به تناسب روابط اجتماعى آن دوره طبعا خانوادههاى بزركى پديد آمدند ، كارهاى توليدى اصلى بيشتر بهدست اين خانوادهها افتاد . اين جريان باعث شد شكل خانهها و ساختمانها تغيير كند . خانههاى يك اطاقه در چارچوب مجموعهها يا محلهها قرار گرفته كه بهوسيلهء كوچهها از يكديگر جدا مىشدند ، سپس خانههاى چند اطاقه درست شدند ، روستاهائى با اين شكل پديد آمدند . خانههاى چند اطاقه در پايان هزارهء پنجم در شوش ، در سيالك ، ابليس و جاهاى ديگر كشف شدهاند . در ابليس 90 دستگاه عمارت در چهار محله كشف شده است ؛ اطاقهاى مسكونى در محيط خارجى و جايگاههاى محافظ ، آشپزخانه و اطاقهاى ديگر و حتى حياطها در قسمت داخلى خانه بزرگ قرار داشتند .
نابرابرى مالى ميان ساكنان اين خانههاى بزرگ به چشم نمىخورد . اما هر گروه خانوادگى از لحاظ اقتصادى مستقل بود و براى خود حق مالكيت قائل مىشد . اين مسئله مقدمهء جدائى و شكاف ميان جامعه از لحاظ اقتصادى يا سرانجام تقسيم طبقاتى در هزارههاى بعدى گرديد و نهاد نظام اجتماعى را از بنياد دگرگون كرد .
آثار هنرى هزارههاى ششم - چهارم ق . م . ( مجسمههاى كوچك گلى كه با مهارت هنرى جالبى ساخته شده ، گاه - گاهى حجارىهاى روى سنگ و از همه بالاتر سفالهاى نقشدار ) گوياى پيشرفت ايدئولوژى و باورهاى دينى ، اطلاعات كيهانشناسى و حتى دگرگونى پندارهاى زيبائىشناسى و سبكهاى هنرى ساكنان اين منطقه ، در آن زمان است . به موازات تكميل تقسيمبندىهاى هندسى نقوش ترسيم مجسمهء گلى از تورگن تپه
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 37
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٧