رواج داشت هماكنون به همهجا گسترده شد . اما اگر توليد صنايع خانگى از قبيل رشتن و بافتن در بيشتر خانهها و حتى اطاقها ممكن بود ، تهيهء مصنوعات سفالى به تخصص نياز داشت ، و در بسيارى از جاها ضمن هزارهء پنجم كارگاههائى براى توليد اين مصنوعات ، از قبيل كوزهگرخانه و غيره بهوجود آمد ( مثلا در جعفرآباد شوش در نيمه دوم هزارهء پنجم ) . ساختمان كورههاى كوزهگرى كه بايستى حرارت زيادى ايجاد مىكرد آغاز گرديد .
تهيهء اين كورهها مقدمهاى براى ايجاد كورههاى فلزگدازى بودند .
آثارى كه از قسمتهائى از ايران در هزاره ششم ق . م . پيدا شده بايستى منطبق با دوره انئوليت ( زمان مس - سنگ ) باشد . در سيالك يكم ابزار مسى كوچك از قبيل درفش و غيره پيدا شده ، اما ابزار سنگى بيشتر وجود داشته است ( اگرچه انواع اين ابزار در ايران ، هند ، مصر و جاهاى ديگر تا پيش از هزارهء چهارم / سوم بهطور كامل تهيه مىشده است ) . ابزار مسين در آغاز از مس كوبيده درست مىشد ، اما بعدها در دوره سيالك دوم ، فراآوردههائى ريختهگرى پديد آمد ، و معلوم شد استادكار با مهارت تمام ، اين فلزها را در كورههاى ريختهگرى و فلزگدازى عمل آورده است . از حدود هزارهء پنجم / چهارم معادن مس بىشمارى در ايران ديده شده است ؛ گويا مس از خراسان به جنوب تركمنستان حمل مىشد . نزديك بسيارى از معادن واقع در كوهستان مركزى ايران ، روى خط قزوين - كرمان ، روستاهائى كشف شده است كه در آنزمان از اين معادن مس استخراج مىكردند . از حفارى جنوب غربى كرمان در تل ابليس چنين برمىآيد كه ساكنان آن ناحيه به كار استخراج مس مىپرداختند - در قشرهاى پايان هزاره پنجم ، بقاياى كوره - هاى گلى بىشمار با تكههاى مس و سنگ مس يافت شده است .
پيدايش تودههائى از مس گداخته در ابليس و محصولات فلزى ديگر دليل بر اينست كه در آن زمان اين فلز براى مبادله به جاهاى ديگر حمل مىشده . ساكنان مناطق ديگر كه متخصص استخراج كالاهاى معدنى از قبيل فيروزه ، نيل و غيره بودند ، كالاهاى خود را با اين فلز مبادله مىكردند . در تپه يحيى ضمن هزارهء پنجم محصولى شبيه به تالك توليد مىشد ؛ فرآوردههاى اين كالا در مناطق بين النهرين و هندوستان معامله مىگرديد .
اما در هزارهء پنجم ، نه فقط مواد خام بلكه فرآوردههاى آنها و حتى محصولات سفالى مورد معامله و مبادله قرار مىگرفت . اينگونه در ابليس علاوه بر ظروف ساخته محلى ، ظروف وارداتى را كه كاملتر بودند ، بهكار مىبردند .
توليد مس مىتوانست بسيارى از خانوادههاى جامعه را بهكار گيرد ( آنگونه كه در ابليس ديده شد ) اما فراآورده ريختهگرى بايستى در كارگاههاى ويژه آماده مىگرديد .
اين گونه ناگزير صنوف كوزهگران ، ريختهگران و پيشهوران ديگر پديد آمدند . سطح پيشرفت
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 36
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٦