يك از اين قشرها خواستههاى ويژه خود را به ميان كشيدند . در ارتباط با اين اوضاع ، قسمتى از روحانيان ، مالكان ليبرال و بورژواهاى بزرگ ، با اوجگيرى و ژرفتر شدن جنبش انقلابى در كشور به مخالفت برخاستند و مقدمات تصادم ميان اين دو گروه پديد آمد ، اين گروه عقبنشينى از مواضع انقلابى را آغاز و خود را به مواضع مرتجعان نزديك كرد ، اين گونه در ميان عناصر هواخواه سابق مشروطيت و جنبش راستين دموكراتيك شكافى پديد آمد و مرز مواضع اين دو گروه تقريبا مشخص گرديد .
جنبش تودهاى اعتراض عليه بيداد و خودكامگى عناصر ارتجاعى و فئودالها شدت يافت . زير فشار اين جنبش در اصفهان عموى مرتجع شاه به نام ظل السلطان كه فرماندار كل اصفهان بود از مقام خود بر كنار شد . در آوريل 1907 بنابه ابتكار مجاهدين تبريز ، پيشواى روحانيان و مجتهد آن شهر به نام ميرزا حسن را كه به صف مرتجعان پيوسته بود ، از شهر بيرون كردند . در ماه مه انبوه قحطىزدگان تبريز ، محتكر گندم ، بازرگان حاجى قاسم اردبيلى را بدار آويختند . در بهار 1907 ساكنان ماكو خان مرتجع محل به نام اقبال - السلطنه را از شهر بيرون راندند . جنبش عليه بيداد و خودكامگى مأموران دولت در كرمان ، فارس ، كرمانشاه ، مشهد ، گيلان ، مازندران ، زنجان و استانها و شهرهاى ديگر ايران ، اوج گرفت .
ضمن اوج گرفتن جنبش تودهاى ضد امپرياليستى ، تحريم كالاهاى بيگانه آغاز شد .
تعرض عليه كارمندان بلژيكى گمرك ادامه يافت . در آستارا ، انزلى ، تبريز بارها عليه سرمايهداران روسى ، بانك استقراضى ، بانك شاهنشاهى ، افسران تزارى كه فرماندهى يكانهاى بريگاد قزاق را بهعهده داشتند و غيره تظاهرات انجام گرفت . بهويژه در جنوب ايران جنبش ضد امپرياليستى عليه انگليسها به ميزان گستردهاى ادامه يافت ؛ چندبار برخوردهائى ميان مستخدمان كنسولگريها و مؤسسات خارجى ديگر با مردم در اصفهان ، كرمانشاه ، شيراز ، بوشهر رويداد ، مردم ، مؤسسات انگليسى را بايكوت كردند ، در مناطق نفتخيز جنوب هم آشفتگىهائى پديد آمد . در برابر اين جنبش انگليسها به زور و تهديد مسلحانه پناه جستند . در اكتبر 1907 اينان قايق توپدار به رودخانه كارون فرستادند ، پس از آن يك رزمناو انگليسى در كناره جزيرهء هنگام پهلو گرفت . يكانهائى از سربازان انگليسى با مأموريت كيفر دادن به شركتكنندگان در تظاهرات ضد انگليسى ، به منطقه نفت خيز اعزام گرديدند .
جنبش دهقانان ، نخست در شمال و سپس در استانهاى مركزى و جنوبى گسترش يافت ، اينان از پرداخت ماليات و بهره مالكانه و انجام وظايف فئودالى خوددارى كردند ، گندمها و دامهاى اربابى را تصرف و املاك بعضى از فئودالها را غارت و به ويرانى كشاندند .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 382
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٨٢