دفاع از حقوق و دارائى فردى و غيره اقدام كرد ، يكى ديگر از رهبران گروه آدميت يوسف خان مستشار الدوله بود كه پندارهاى راديكالترى داشت . در نوشتهء او به نام « يك كلام » او خواست كه در ايران حكومت پارلمانى برقرار شود . سرانجام در پايان سدهء 19 هنگاميكه ملكم خان در لندن روزنامه « قانون » را انتشار مىداد ، او هم دربارهء برقرارى حكومت مشروطه و ايجاد پارلمان تبليغ مىكرد . دولت شاه ، اعضاى اين گروه را زير پيگرد قرار داد ، انتشار روزنامهها و آثار ملكم خان را ممنوع كرد .
نقش مهم را در بيدارى احساسات ملى مردم آذربايجان و بهطوركلى سرتاسر ايران ، روشنفكران پيشرفته آذربايجانى ايفا مىكردند . اينان زير نفوذ پندارهاى دموكراتيك - انقلابى روشنفكران روسى يعنى دموكراتهاى گرتزن ، بلينسكى ، چرنوشفسكى ، دوبرولوبو قرار داشتند . آثار روشنفكر و دموكرات نامدار آذربايجانى ميرزا فتحعلى آخونداف كه ضمن آنها به نظام فئودالى ، جهلپرستى ، بيداد و خودكامگى شاه ، بىامان تاخته است ، بهويژه در ميان اين روشنفكران ، از محبوبيت ويژهاى برخوردار بودهاند . نوشتههاى عبد الرحيم - طالبوف كه در قفقاز مىزيست اما اصلا تبريزى بود نيز مورد توجه روشنفكران آذربايجانى قرار داشت و دست به دست مىگشت . داستان زين العابدين مراغهاى به نام « سفرنامه ابراهيم بيگ » كه پيش از انقلاب ايران منتشر شد . و بىسوادى ، موهومپرستى و دغلبازى روحانيان مرتجع را فاش مىكرد ، به ميزان گستردهاى در ميان روشنفكران شهرت داشت .
در پايان سده 19 در ميان مردم ايران و كشورهاى ديگر خاور نزديك و ميانه ، بهويژه بين روحانيان و بورژواهاى خردهپا پندار پان اسلاميسم بگونهء گستردهاى تبليغ مىشد ، مبناى اين پندار ، اتحاد كليهء مردم مسلمان و تشكيل يك امپراطورى واحد اسلامى زير نظر يك خليفه اسلام بود . اين اتحاديه بايستى زير پرچم اسلام در جهان بهپا مىخاست .
درعينحال پان اسلاميسم كليه مسلمانان را دعوت مىكرد با يكديگر متحد شوند و عليه بيگانگان به پيكار برخيزند . به عبارت ديگر تبليغات پان اسلاميسم اعتراض تودههاى وسيع مردم را عليه تسلط سرمايههاى خارجى در ايران و كشورهاى مسلمان و عليه انقياد اقتصادى و سياسى مردم اين كشورها به وسيله بيگانگان ، بازمىتاباند . درعينحال پان اسلاميسم هواخواه بقاى رژيم فئودالى بود . و . اى . لنين ، پان اسلاميسم را به عنوان روندى كه كوشش داشت « جنبشهاى آزادى ملى عليه امپرياليسم اروپائى و امريكائى را ضمن پابرجائى موقعيت خانها ، مالكان ، ملاها و غيره ، متحد كند » برمىشمرد .
بيدارى احساسات ملى در ميان گروههاى بورژوا نيز پندارهاى نوگرايانهاى را در آنها پديد آورد ، تأسيس مدارس غير مذهبى طبق نمونهء اروپائى ( مدارس رشديه ) ايجاد كتابخانه ( مثلا كتابخانه ملى در تهران و تبريز ) انتشار روزنامهها به زبان فارسى در خارج
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 372
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٧٢