و غيره مىربودند . در بم ، نرماشير ، جيرفت و مناطق ديگر كرمان حتى روش بردگى در اقتصاد روستائى به كار مىرفت . خريد و فروش دهقانان نهتنها در كرمان بلكه در خراسان هم رواج داشت . مثلا به سال 1905 ، هنگاميكه ساكنان قوچان به انگيزهء قحطى نتوانستند ماليات محوله را بپردازند ، حاكم قوچان به عوض ماليات ، 300 دختر قوچانى را به زور از مردم گرفت و آنها را به خانهاى تركمن فروخت .
اين روش استثمار فئودالى بيرحمانه سرانجام به گدائى و ورشكستگى دهقانان گرائيد و حتى گرسنگى عمومى و بيماريهاى واگيردار طاعون و و با بسيارى از دهقانان را از ميان برد . پس از نيمه دوم سدهء 19 در ايران بارها قحطى درگرفت . ( در سالهاى 1860 - 1861 ، 1869 - 1872 ، 1879 - 1880 و بعد ) شمارهء تلفات اين قحطى به 10 % جمعيت رسيد .
تلاش براى ايجاد صنايع ملى
نيمهء دوم سدهء 19 در ايران روابط بورژوائى و بورژوازى ملى پديد آمد . كار مزدورى به مقياس گستردهاى رايج شد . در كشور سرمايههاى چشمگيرى پديد آمد ، اين سرمايهها در دست سوداگران بزرگ و نمايندگان فئودالهاى بلندپايه بودند . شرايطى براى پيشرفت سرمايهدارى و گذار از دوران صنايع دستى به صنايع كارخانهاى و كارگاهى به وجود آمد .
در تهران ، تبريز ، اصفهان ، شيراز ، يزد ، بوشهر و شهرهاى ديگر ايران اقدامهائى در زمينه تأسيس شركتهاى سهامى يا غير سهامى در رشتههاى گوناگون بازرگانى ، صنايع ، صرافى ، مسافربرى و حملونقل زمينى - دريائى انجام گرفت . در سالهاى 1882 / 83 در تبريز بازرگان م . كوزهكنانى و برادرش و م . صراف شركتى به نام « اتحاديه » درست كردند كه در آن كارهاى بانكى و صرافى را انجام مىدادند ، اين شركت 15 سال دوام يافت . در سال - هاى 1898 / 99 يك بازرگان كازرونى شركت « اسلاميه » را در اصفهان بنا نهاد و كارگاهى ريسندگى را ايجاد و پارچههاى بافت ايران را توليد و معامله مىكرد ، شركت « مسعوديه » هم با خارج معاملات بازرگانى انجام مىداد . در يزد به سال 1892 / 93 شركت « منصوريه » ، در شيراز . شركت « فارس » كه چك و براتهاى آن برابر اسناد بانك شاهنشاهى اعتبار داشت ، فعاليت مىكرد . به سال 1899 / 1900 هفده بازرگان تهرانى براى انجام بازرگانى داخلى و خارجى شركتى به نام « شركت عمومى » تأسيس كردند . بازرگانان بوشهرى و شيرازى يك شركت كشتىرانى به نام « ناصرى » تشكيل دادند ، كشتىهاى آنها مرتبا بين بوشهر و جده درآمدوشد بودند . شركتهاى سهامى ديگرى هم پديد آمدند .