كمبود خواربار شورشهائى از سوى شهروندان تهران ، تبريز ، يزد ، كاشان ، قم و شهرهاى ديگر رخ داد .
اما در آغاز سالهاى 90 يعنى همان هنگام كه تبديل ايران به كشورى نيمه مستعمره براى همگان آشكار شد ، جنبشهاى تودهاى عليه فعاليتهاى اسارتبار امپرياليستها و قدرت دولت فئودال ايران هرچه بيشتر گسترش يافت و اين جنبشها بگونهء سازمانيافتهاى خودنمائى كردند .
به سال 1891 در ايران بزرگترين جنبش سده 19 عليه كمپانى تالبوت ، پيمانكار انگليسى تنباكو در ايران آغاز گرديد . دامنهء اين جنبش كه صددرصد ، ضد امپرياليستى بود ، تهران ، تبريز ، اصفهان ، شيراز و شهرهاى ديگر ايران را فراگرفت . شرايط اين پيمان كه براستى براى ايران توانفرسا و به سود تاراجگرى سرمايههاى انگليسى بود ، يكباره و مستقيما با منافع تودههاى وسيع مردم برخورد كرد . اينان از دادن امتياز تنباكو به انگليسها بيشتر از هر امتياز ديگر متأثر شدند و روحانيان بلندپايه زير فشار جنبش تودهها در پايان 1891 ، طبق فتوائى ، استعمال دخانيات را تا لغو اين امتياز تحريم كردند . دكههاى تنباكو فروشى بسته شدند و استعمال دخانيات حتى در درون دربار شاه هم ممنوع گرديد . تظاهرات مردم عليه امتياز انگليسها هرچه بيشتر بالا گرفت . نرخ سهام بانك شاهنشاهى ايران به نصف كاهش يافت . در پايان دسامبر 1891 در تهران براى جنگ با بيگانگان تا لغو اين امتياز ، همه مردم به جهاد فراخوانده شدند . در آغاز ژانويه 1892 انبوه جمعيت پيرامون كاخ شاه گرد آمدند و به سوى آن سنگ پرتاب كردند . ارتش به سوى مردم آتش گشود چند تن كشته و زخمى شدند اما اين اقدامات نتوانستند جلو جنبش ضد امپرياليستى مردم را بگيرند . براى انگليسها و شاه روشن شد كه انجام امتياز تنباكو محكوم به ناكامى است .
در ژانويه 1892 رسما لغو امتياز تنباكو اعلام شد و پس از آن تظاهرات پايان يافت .
جنبش عليه امتياز تنباكو نخستين تظاهر تودهاى در پايان سدهء 19 بهشمار مىرفت كه مستقيما و آشكارا عليه امپرياليستهاى خارجى در ايران انجام گرفت . اين جنبش به منزله تكانى بود كه جنبشهاى ضد فئودالى و ضد امپرياليستى تودهها را در آينده پديد آورد .
در سالهاى 1893 - 1894 - خيزشهاى مردمى ديگرى به انگيزه قحطى و گرانى نان در مشهد ، اصفهان ، شيراز و شهرهاى ديگرى پا گرفت .
در چارچوب پيشرفت ناخشنودى تودهها ، در اول ماه مه 1896 ميرزا رضا كرمانى كه هواخواه پان اسلاميسم بود ، ناصر الدين شاه را ترور كرد . رضا كرمانى پيش از اين ، بارها در اثر تظاهر عليه بيداد و خودكامگى عاملان شاه در تهران و كرمان مورد شكنجه و آزار مأموران دولت قرار گرفته بود .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 374
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٧٤