مناطق رو به افزايش نهاد و آثارى مشابه آن در شمال شرقى گسترش يافت . پيشازاين رويداد در اين منطقه فرهنگ « جيتون » رواج داشت ، در جنوب تركمن ( يكى از روستاها بنام جيتون بود ) ، و درون ايران آثارى از اين فرهنگ بهدست آمده است : در گرگان و دامنههاى البرز . بنابر آثاريكه از زمان جيتون در غار ختو ( نيمه دوم هزاره ششم ق . م ) بهدست آمده ، سنتهاى اين فرهنگ به ميزان زيادى گسترده بوده . اما پس از كوچيدن عشاير از جنوب باخترى به مناطقى كه داراى فرهنگ جيتونى بودند ، مردم محلى از فرهنگ اين عشاير و پيشرفتهايشان برخوردار شدند : فلزكارى ، كشاورزى بهوسيله كندن زمين ، بافندگى و غيره . در بزرگترين تپهء گرگان بنام تورنگ ، قشر ويژه زمان جيتون و دورهء سيالك 2 بهدست آمده است .
براى تاريخ شمال باخترى ايران تا پيش از هزاره يكم ق . م . اشيائيكه در تپه حسنلو در منطقه سلدوز ( جنوب اروميه ) بهدست آمده و پژوهشهاى باستانشناسى سرتاسر اين منطقه قابل توجه است . در هزاره ششم ق . م . روستاهائى با خانههاى گلى بهدست آمده ( پيش از اين تاريخ آثارى از وجود انسان در سلدوز ديده نشده است ) ، گويا نخستين ساكنان اين روستاها از جنوب به اين نقطه كوچ كرده بودند . فرهنگ آنها به فرهنگ ساكنان زاگرس ايران و شمال عراق مىمانست .
در نخستين سدههاى هزاره ششم ق . م . آبادانى جلگههاى خوزستان ( شوش ، مركز دولت آينده ايلام ) آغاز گرديد ، اين جلگه از گلولائى كه رودخانههاى سرازير شده از زاگرس با خود آورده بودند پوشيده بود . خاك اين سرزمين فراوان بارور بود ، اما در آغاز مردم به دشوارىهاى بزرگى براى آبادانى اين سرزمين برخوردند ، چون اين منطقه از نىزارها ، باتلاقها ، و مردابها پوشيده بود . كنارهء دريا در هزاره يكم ق . م . كيلومترها در شمال سواحل كنونى قرار داشت رودهاى كارون و كرخه هركدام به تنهائى به دريا مىريختند . نخستين روستاهاى شوشىها نزديك دامنههاى كوه قرار داشت ، بعدها شمارهء اين روستاها افزايش يافت و رفتهرفته گستردهتر شدند .
در منطقه مركزى فارس هم شماره اينگونه روستاها زياد شد ، فرهنگ اين روستاها در هزاره ششم - پنجم ق . م . سه دوره تاريخى را طى كرد و متناسب با اين دورهها به دگرگونى گرائيد . در دوره يكم 6 روستا و در دوره دوم 46 روستا و در دوره سوم 95 روستا در اين ناحيه پديد آمد . روىهمرفته 139 روستا به سبك دوره سفالى در تپهء پرسپوليس بهدست آمده است .
اين گونه روستاها در كرمان ظاهرا پس از فارس پديد آمده است ، اما در نيمه دوم هزاره پنجم ، بسيارى از آنها بزرگتر و داراى اقتصادى پيشرفتهتر بودهاند ، تل ابليس
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 34
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٤