اما انگليسها از ربودن ثروتهاى طبيعى ايران چشم نپوشيدند . به تلافى الغاى قرارداد 1872 ناصر الدين شاه به سال 1889 امتياز تأسيس بانك شاهنشاهى را در ايران به يو . رويتر واگذار كرد . بانك انگليس حق انحصارى انتشار اسكناس را به دست آورد ، براى نخستينبار اجبارا در ايران پول كاغذى رايج شد . كليه درآمدهاى دولت ايران بايستى در اين بانك به حساب جارى ريخته مىشد ، اين بانك ضرب مسكوكات و تبديل ارز خارجى را در اختيار گرفت . بانك نامبرده استثنائا حق بهرهبردارى از منابع معدنى ، ازجمله نفت را در سرتاسر خاك ايران با اختيار بازفروش اين امتيازات ، از دولت ايران به دست آورد . بانك نامبرده به اشخاص متفرقه وام مىداد و سپرده و غيره قبول مىكرد .
اگرچه بانك انگليس كارهاى بانكى دولت ايران را انجام مىداد و ظاهرا بانكى دولتى بهشمار مىرفت اما عملا از مركز لندن اداره مىشد و تابع قوانين ايران نبود . اين بانك شعبههائى در تبريز ، رشت ، مشهد ، يزد ، اصفهان ، شيراز ، بوشهر و نمايندگيها و شعبههاى فرعى در نقاط ديگر ايران داير كرد - سرتاسر مراكز مهم بازرگانى كشور از شبكه بانك انگليس پوشيده شد و اين گونه در ژرفاى زندگى اقتصادى و سياسى كشور ايران نفوذ كرد .
در برابر همهء اين امتيازها بانك فقط بايستى 6 % از درآمد خالص خود را به دولت ايران مىپرداخت . بانك شاهنشاهى يكى از مهمترين ابزار امپرياليسم انگلستان براى به بند كشيدن جامعه ايران بود .
به سال 1888 كمپانى انگليسى « برادران لينچ » از دولت ايران امتياز كشتىرانى انحصارى را در قسمت پائين رودخانه كارون گرفت . سپس اين كمپانى از طريق بانك شاهنشاهى امتياز ساختن و بهرهبردارى راه شوسه اهواز - اصفهان را به دست آورد ، و حتى اداره راههاى تهران - قم - سلطانآباد ، و تهران - اصفهان را به عهده گرفت انگليسها تقريبا بهطور كامل اختيار كشتىرانى در خليج فارس را به دست گرفتند .
در ماه مارس 1891 دولت ايران قراردادى با كمپانى انگليسى تالبوت امضاء و به موجب آن حق انحصارى خريد و فروش و اصلاح تنباكو را در سراسر ايران به كمپانى نامبرده تفويض كرد . كمپانى تالبوت نمايندگان خود را به همه مناطق ايران فرستاد ، اينان بگونهاى خشونتآميز در زندگى داخلى كشور مداخله مىكردند . اين چگونگى در سالهاى 1891 - 1892 خشم تودههاى مردم را برانگيخت و تظاهرات خشمآميزى در تهران - تبريز و شهرهاى ديگر ايران عليه كمپانى نامبرده و دولت آغاز شد ، در پى اين آشفتگىها شاه ناچار شد اين امتياز كمپانى تالبوت را لغو كند .
براى پرداخت غرامت به كمپانى تالبوت بانك شاهنشاهى مبلغ 500 هزار ليره استرلينگ به شاه وام داد و در ازاى آن درآمد گمرك جنوب ايران را در گرو گرفت . اين نخستين وام
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 362
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٦٢