به كشورى نيمه مستعمره ايفا كردند . نخستينبار انگليسها امتياز ايجاد خطوط تلگرافى را در ايران از دولت شاه گرفتند . هنگام قيام تودههاى مردم هندوستان عليه انگليسها در سال هاى 1857 - 1859 ، انگليسها به اين فكر افتادند كه بايستى يك ارتباط دائمى ميان هندوستان و بريتانيا برقرار كنند . اين گونه برآن شدند كه خطى تلگرافى ميان انگلستان و هندوستان از طريق ايران ايجاد كنند تا هم تسلط استعمارى خود را بر هندوستان استوار گردانند و هم ايران را هرچه بيشتر به بريتانيا وابسته كنند .
در سالهاى 1862 ، 1865 و 1872 انگليسها با دولت ايران قراردادى را بستند كه به موجب آن ادارهء كل تلگراف هند و اروپا اين حق را به دست آورد تا به حساب ايران ، خطى تلگرافى ميان خانقين - تهران - بوشهر ايجاد كند . اين خط در بوشهر به كابل زير دريائى فائو - جاسك - مسقط - كراچى مىپيوست .
به موجب قرارداد مورخ 2 آوريل 1868 ، به دولت انگلستان اجازه داده شد يك خط تلگرافى زمينى از جاسك تا گواتر به مرز بلوچستان انگليس بكشند .
در 11 ژانويه 1868 دولت ايران امتياز ايجاد خط تلگرافى جلفا - تهران را به كمپانى تلگراف هند و اروپا داد اين خط از لندن - تورن - ورشو - ادسا - تفليس - جلفا مىگذشت . كمپانى تلگراف هند و اروپا موافقت دولتهاى آلمان و روس را جلب كرد تا خطوط تلگرافى را از كشورهاى آنها بگذراند .
سپس به موجب قرارداد 15 اوت 1901 دولت ايران متعهد شد زير نظر انگليسها و به حساب وامهائيكه از آنها دريافت مىكرد ، علاوه بر خطوط تهران - بوشهر - بلوچستان ، سه رشته سيم از تهران تا مرز بلوچستان انگليس از طريق كاشان ، يزد و كرمان ، بكشد .
اين خطوط هم مورد بهرهبردارى اداره كل تلگراف هند و اروپا قرار گرفت . علاوهبراين ، خط تلگراف تهران - مشهد ، اگرچه رسما به دولت ايران تعلق داشت اما عملا زير نظارت انگليسها بود . بازرسى و تعمير اين خطوط را انگليسها به عهده داشتند ، اما هزينهء آنها را بعدا از دولت ايران مىگرفتند .
اين خطوط تلگرافى به دست انگليسها اداره مىشد و براى ارتباط انگلستان با هندوستان مورد بهرهبردارى قرار مىگرفت . در بسيارى موارد تلگرامهاى مردم محلى ايران را براى مخابره نمىپذيرفتند . اگرچه ايجاد اين خطوط به ميزان زيادى با هزينه دولت ايران انجام گرفت ، در پايان سال 1869 دولت ايران مبلغى بالغ بر 47 هزار ليره انگليسى به كمپانى بدهكار گرديد كه آن را در ظرف 20 سال پرداخت .
موعد نخستين امتياز تلگراف 5 تا 25 سال بود اما اين مدت بارها تمديد شد .
انگليسها به نام كاركنان و كارمندان تلگرافخانه ، بسيارى از افسران ارتش خود را
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 360
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٦٠