نكنند ، حتى كوشش داشتند ايران ، خيوه و بخارا را زير اطاعت خود درآورند . براى انجام طرحهاى تجاوزكارانه ، انگلستان مىكوشيد ، از هرات به عنوان يك پايگاه استراتژيك ، به منظور تعرض به ايران و آسياى ميانه بهره ببرد .
در 25 ژانويه 1853 انگلستان از صدراعظم ايران كتبا تعهد گرفت كه در كارهاى داخلى خانهاى هرات دخالت نكند ، انگلستان هم اعلام داشت اين كار را نخواهد كرد .
در آستانهء جنگ كريمه ، دولت ايران مىخواست از جنگ ميان انگليس و روس بهره ببرد و موقعيت خود را در آن منطقه كه صحنهء نقشههاى تجاوزكارانه انگلستان بود ، استوار كند . براى اين منظور پيش از آغاز اين جنگ ، در ژوئيه 1853 ايران مذاكراتى را با روسيه آغاز كرد تا با آن دولت پيمان اتحاد نظامى منعقد كند . اما در پى فشار انگلستان و فرانسه و حتى عدم تمايل روسيه به اتحاد نظامى با ايران ، اين مذاكره بىنتيجه ماند .
به سال 1854 ايران رسما بيطرفى خود را در مورد جنگ كريمه اعلام داشت .
اما در اين هنگام شاه بر آن شد از گرفتارى انگليسها در جنگ با دولت روسيه بهره ببرد : دوباره به هرات حمله كند و مانع اشغال اين شهر به وسيله دوست محمد خان و انگليسها گردد . انگليسها كوشيدند تا مانع لشكركشى شاه به هرات شوند اما نتوانستند . روابط انگليس و ايران سخت تيره شد .
در پايان سال 1855 ، سفير انگليس در تهران ، مرى كه دريافت ، جلوگيرى از لشكركشى ايران به هرات غيرممكنست ، قطع روابط سياسى انگليس را با ايران اعلام داشت . بهانهء ظاهرى اين اقدام نزاع ميان سفير انگليس و صدراعظم بر سر منشى ايرانى هيئت انگليسى به نام ميرزا هاشم بود . در آغاز سال 1856 ارتش ايران از مشهد به هرات رهسپار شد ، در ماه مه همان سال آن شهر را به محاصره درآورد و سپس در 26 اكتبر 1856 آن را تصرف كرد .
تقريبا در همان هنگام - اول نوامبر 1856 - انگليسها جنگ عليه ايران را آغاز كردند . يك اسكادران از ناوهاى جنگى انگليس به خليج فارس وارد شد ؛ در 4 دسامبر انگليسها جزيره خارك را اشغال و در 10 دسامبر بوشهر را گرفتند . در فوريه 1857 ارتش انگليس از بوشهر به سوى برازجان رهسپار گرديد . اما پس از نبردى در نزديكى خوشاب ( 8 فوريه 1857 ) يكانهاى انگليسى از اين منطقه برگشتند ، گويا قرار بود تعرض انگليسىها در دره رودخانهء كارون آغاز گردد . در پايان مارس 1857 انگليسها بندر محمره ( خرمشهر كنونى ) را اشغال و با كشتى به سوى بالاى رود كارون رهسپار شدند . در اول آوريل نيرو - هاى انگليسى شهر اهواز را گرفتند . اما در همان هنگام به آنها آگاهى رسيد كه در 4 مارس 1857 در پاريس ميان ايران و انگليس پيمان صلح امضا شده است .
انگليسها ناچار شدند كه در انعقاد پيمان صلح با ايران شتاب كنند ، انگيزههاى اين
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 356
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٥٦