كردند . سپس دژ شهر را گرفتند . شهر به دو بخش تقسيم گرديد : بخش شرقى را بابىها اشغال كردند و بخش غربى در تصرف مخالفان باقى ماند . خانها و توانگران از بخش اشغالى بابىها گريختند . از هردو سو در خيابانهاى زنجان سنگرها و دژهائى بنا گرديدند .
تودهء اصلى قيامكنندگانرا پيشهوران و دهقانان تشكيل مىدادند . علاوه بر آنها بسيارى از بازرگانان خردهپا و روحانيان دونپايه هم در اين قيام شركت داشتند . نقش رهبرى را در اين قيام روحانيان دونپايه ، پيشهوران و بازرگانان خردهپا به عهده داشتند . نزديكترين دستياران ملا محمد على ، كاظم آهنگر ، نانوا و بازرگان حاجى عبد الله بود . صنعتگران براى قيامكنندگان اسلحه مىساختند . زنان هم در اين قيام شركت فعال داشتند و در كنار مردان نبرد مىكردند .
رهبران بابىها اعلام داشتند كه يك حكومت نوين خوشبخت با نظام عادلانه بنيان - گذارى خواهند كرد ، اين حكومت بگونه جاودان پايا خواهد ماند و همهء بابىها اعضاى برابر حقوق اين جامعه خواهند بود . مانند قيامكنندگان شيخ طبرسى ، اينها هم كليه دارائىها را اشتراكى اعلام داشتند .
در پايان ماه مه دستههاى نيروى دولتى از تهران براى سركوبى قيامكنندگان وارد زنجان شدند ، اما حملههايشان به وسيلهء بابىها دفع گرديد و بسيارى از افراد ارتش شاه در اين نبرد كشته شدند .
ميرزا تقى خان نخستوزير شاه به منظور پيشگيرى از گسترش قيام بابىها ، دربارهء اعدام باب نزد شاه اصرار ورزيد . او ضمن گزارشى كه دربارهء اين مسئله به شاه داد گوشزد كرد ، ما دامى كه باب زنده است ، قيام پيروانش پايان نمىيابد و ممكنست به يك انقلاب عمومى تبديل شود و دودمان قاجار از تخت پادشاهى سرنگون گردد .
در آغاز ژوئيه 1850 به فرمان شاه ، باب در تبريز تيرباران شد .
اما اعدام باب از جنبش بابيان نكاست . بابىهاى زنجان سرسختانه به پايدارى ادامه دادند . نيروى نظامى بزرگى ( در حدود 30 هزار تن ) با توپخانه براى نبرد با آنها به زنجان اعزام گرديد اين نيرو قسمتى از شهر را كه زير اشغال بابىها بود زير بمباران توپخانه گرفت . اما قيامكنندگان با وجود تحمل تلفات سنگين و گرسنگى چند ماه به پايدارى ادامه دادند ، و فقط در پايان دسامبر 1850 اين قيام سركوب شد . فرماندهان ارتش شاه به سربازان دستور دادند مدافعانى را كه اسلحه به زمين گذاشته بودند قتلعام كنند .
در آغاز 1851 ، بابىها دوباره فعاليت را در زنجان آغاز كردند و براى تعرض تازهاى عليه دولت آماده شدند . اما نيروهاى آنها پراكنده بودند و جنبش در همان مراحل نخستين سركوب گرديد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 346
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٤٦