بهره ببرند و اختلاف ميان ايران و ترك را در اين مرزها حل نكنند تا بهانهاى براى مداخله دولتشان در امور اين دو كشور ، در دست داشته باشند .
نفوذ سرمايههاى بيگانه در ايران و اثر آن در اوضاع داخلى كشور
نفوذ دولتهاى بيگانه در ايران پس از انعقاد پيمانهاى تركمنچاى به سال 1828 و پيمان بازرگانى ايران و انگليس به سال 1841 ، به ميزان چشمگيرى افزايش يافت .
كنسولهاى دولت تزارى روس و دولت بريتانيا ضمن بهره بردن از حقوق برونمرزى نهتنها اتباع كشور خود ، بلكه برخى از شهروندان ايرانى را كه به آنها وابستگى داشتند زير حمايت خود گرفتند . گاهى اتفاق مىافتاد كه بنا به درخواست آنها حاكمان شهرها عوض مىشدند .
از امتيازهائى كه دولتهاى اروپائى از ايران گرفتند . سرمايههاى اروپاى باخترى بيشترين بهره را از آنها بردند ، در درجهء اول انگليسها به منظور تبديل ايران به بازار فروش كالا - هاى صنعتىشان از سالهاى 30 سده 19 ميزان صدور پارچههاى انگليسى را به ايران افزايش دادند ؛ اين كالا تقريبا معادل 10 / 9 اقلام وارداتى ايران را تشكيل مىداد . از سال 1827 تا 1834 واردات پارچه ايران 2 / 1 2 برابر افزايش يافت . به سال 1833 از راه طرابوزان و تبريز به مراكز مهم بازرگانى ايران ، مبلغ 15 ميليون روبل ، و به سال 1838 تقريبا 40 ميليون روبل كالاى اروپائى وارد ايران گرديد .
در رابطه با بحران بازرگانى سالهاى 1836 - 1837 بازرگانان ايرانى قادر نبودند كالاهاى خريدارى شده از كمپانىهاى اروپائى را به فروش برسانند ، بنابراين كمپانى هاى نامبرده اعتبار آنها را بريدند و خودشان در تبريز تجارتخانه يا شعبههاى بازرگانى پديد آوردند . اين گونه بازرگانان ايرانى در برابر خارجيان جا را خالى كردند . رقابت تجارتخانههاى ايرانى با خارجيان امكانپذير نبود چون بازرگانان بيگانه به انگيزه استفاده از حق كاپيتولاسيون در ايران و يك رشته امتيازات سياسى ديگر ، و همچنين به علل اقتصادى نسبت به تجار ايرانى برترى چشمگيرى داشتند . تجارتخانههاى اروپائى كالاهاى مورد مصرف ايران را مستقيما از منچستر مىخريدند ، اما ايرانيان عين همان كالاها را از دست دوم يا سوم با بهاى گرانترى بايستى از قسطنطنيه تهيه مىكردند .
موازنه بازرگانى ايران با كشورهاى بيگانه هرسال به ميزان چشمگيرى به زيان ايران تغيير مىكرد . صدور ابريشم گيلان كه يكى از مهمترين اقلام صادراتى ايران بشمار