مىرفت ، در پى رقابت كالاى مشابه هندى ، يونانى و حتى تركى به شدت كاهش يافت . به سال 1846 با وجود برداشت خوب محصول و بهاى كم ، صدور ابريشم ايران از سال پيش كمتر بود . در سالهاى 30 سده 19 از ايران به ماوراء قفقاز و استانهاى ديگر روسى كناره درياى خزر پارچههاى نخى و ابريشمى ساخت ايران ، هرسال به ميزان 5 ميليون روبل صادر مىشد . اما در سالهاى 40 صدور اين اقلام كالا كاهش يافت ، چون ديگر كالاهاى نامبرده در اين استانهاى روسى محل فروش نداشتند .
ورود كالاهاى خارجى به ايران پىآمد ويرانكنندهاى روى صنايع دستى و خانگى ايران داشت ، چون اين مصنوعات ديگر نمىتوانستند در برابر رقابت كالاهاى خارجى تاب آورند . كالاهائيكه در كارخانههاى اروپاى باخترى توليد مىشدند دو الى سه بار ارزانتر از كالاهاى مشابه ايرانىشان به فروش مىرسيدند .
وزيران شاه و حكام شهرستانها بهجاى آنكه اقدامهائى به منظور دفاع از توليد كالا - هاى ايرانى در برابر رقابت كالاهاى بيگانه انجام دهند ، شرايط مساعدى را براى فعاليت بازرگانى و كمپانىهاى خارجى فراهم مىآوردند ، اين گونه راه براى نفوذ كالاها و سرمايه - هاى خارجى در ايران كاملا باز شد .
در پى اين اوضاع راه پيشرفت سرمايهگذارى داخلى به منظور ايجاد كارگاههاى بزرگ و كارخانهها كه آن هنگام در ايران در حال پيدايش بودند ، تقريبا به كلى بسته شد . كارگاههاى صنايع دستى به كلى از ميان رفتند . كارل ماركس پىآمد رقابت كالاهاى اروپائى را در كشور - هاى شرقى ، ازجمله ايران به سال 1853 ضمن مقالهاى زير عنوان « انقلاب در چين و در اروپا » چنين شرح مىدهد : « ورود فراوردههاى خارجى آنچنان نفوذى را روى صنايع چين گذاشت ، كه در زمانهاى پيشين صادرات اين كشور روى آسياى صغير ، ايران و هندوستان داشت . در چين ريسندگان و بافندگان به سختى از رقابت كالاهاى خارجى رنج مىبردند و اين چگونگى انگيزه نابسامانى و آشفتگى زندگى اجتماعى آن ديار گرديد » .
ورود كالاهاى صنعتى اروپاى باخترى به ايران و رقابت آنها نهتنها روى مصنوعات و ساختههاى وطنى اثر گذاشت ، بلكه كليهء زمينههاى زندگى اجتماعى - اقتصادى كشور را به دگرگونى كشاند . رقابت خارجى بنيان صنايع خانگى و دستى را از بن بركند و به نظام اقتصادى موجود لطمه شديدى وارد آورد .
روابط پولى - كالائى به شدت رونق گرفت . پيشرفت روابط پولى از پيش مثلا در سدههاى 8 - 9 پيش از چيرگى مغولان و دورههاى ديگر تاريخ قرون وسطى در ايران ، رويداده بود . اما در آن زمان روابط پولى باعث ويرانى بنيان نظام اقتصادى فئودالى نمىشد . در آندوره اين وضع در پى پيشرفت مبادله ميان استانها و كشورهائى پيش آمد كه
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 336
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٣٦