پيمان صلح تركمنچاى ، طبعا پيمان پيشين يعنى گلستان را لغو كرد و جاى آن را گرفت . مرزهاى تازهاى ميان ايران و روس برقرار شد و قسمت عمدهء مرز ايران و روس همان رود ارس تعيين گرديد . شاه ايران ناچار شد نهتنها از ادعاهاى خود مبنى بر مالكيت گرجستان و آذربايجان شمالى چشم بپوشد ، بلكه موافقت كرد ارمنستان خاورى به روسيه ملحق شود . ايران به موجب اين پيمان ملزم شد مبلغ 20 ميليون روبل بابت تاوان جنگ به دولت روسيه بپردازد . ماده 8 اين پيمان ، شرايط پيمان صلح گلستان مبنى بر حق منحصر به فرد دولت روس را در نگاهداشتن ناوگان جنگى در درياى خزر تأئيد كرد . اين شرط نه تنها به زيان دولت ايران بود بلكه عليه تلاش دولتهاى بريتانيا و فرانسه به منظور استفاده از درياى خزر به عنوان پايگاه تعرض به روسيه بهشمار مىرفت . چنان كه قبلا گفته شد تلاش انگليسها به منظور گرفتن اجازه از شاه براى ساختن ناوگان جنگى در درياى خزر تصادفى نبود . در پيمان تركمنچاى الزام طرفين به ردوبدل سفير و حق ايجاد كنسولگرى و نمايندگى تجارتى در شهرها ، تأئيد شد . در ماده 13 اين پيمان حق بازگرداندن اسيران جنگى و بهطوركلى بازگشت آزادانه اتباع دو كشور به ميهنشان قيد گرديد .
ضمن پيمان تركمنچاى يك قرارداد بازرگانى هم به امضا رسيد ، در اين قرارداد مواد پيمان گلستان تأئيد گرديد ، و بازرگانان هردو طرف حق بازرگانى آزاد در كشور ديگر را داشتند ، بابت گمرك كالاهاىشان فقط 5 % بهاى كالا را مىپرداختند و از پرداخت مالياتهاى ديگر داخلى معاف بودند ، اين گونه بازرگانان روسى نسبت به پرداخت عوارض گمركى و مالياتى ديگر در داخل ايران ، از اين بخشودگى بهره مىبردند .
در پيمان صلح و بازرگانى تركمنچاى به دولت روس حق قضاوت كنسولى داده شد .
اتباع روس در ايران از حقوق برونمرزى برخوردار گرديدند - طبعا در مورد دعاوىشان به دستگاههاى قضائى ايران نيازى نداشتند و البته اين امتياز بزرگى براى اتباع روس بهشمار مىرفت . بازرگانان روسى كه در ايران بهسر مىبردند نسبت به همكاران ايرانىشان از امتيازات فراوانى برخوردار شدند .
پيمان سال 1828 - م . به جنگ ايران و روس و همچنين ادعاهاى شاه ايران و خانها نسبت به مالكيت گرجستان ، ارمنستان و خاننشينهاى ماوراء قفقاز ، پايان داد . پىآمدهاى عينى جنگهاى ايران و روس براى گرجيان ، ارامنه و آذربايجانيان جنبه پيشرفتهاى داشتند و مردم اين سرزمينها را از غارتگريها و زورگوئيهاى خانهاى ايرانى و فئودالهاى ترك رهائى بخشيدند . از اينپس مردم قفقاز و ماوراء قفقاز از هجوم و ويرانگرى اقوام بيگانه در امان بودند .
به همين منظور ، ارمنيان ، آذربايجانيان و مردم ديگر ماوراء قفقاز ، هنگام جنگ ايران و روس به ارتش روسيه كمك كردند . رجال پيشرفته ساكنان ماوراء قفقاز ضمن پيكار با بيدادگريهاى ،
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 326
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٢٦