آماده نبودند ، در آغاز ناگزير عقب نشستند : ارتش ايران لنكران ، ساليانى ، شيروان ، گنجه و شهرهاى ديگر منطقه ماوراء قفقاز را اشغال كرد . اما در سپتامبر و اكتبر 1826 نيروهاى روسى ، ايرانيان را ضمن نبردى در نزديكى شمخور نزديك گنجه شكست دادند . يكانهاى ارتش عباس ميرزا كه در قسمت شرقى جبهه مىجنگيدند به كناره جنوبى رود ارس گريختند .
ارتش ايران كه به وسيلهء عباس ميرزا و با كمك مربيان انگليسى تجديد سازمان يافته بود تقريبا ازهم پاشيد ، كوشش به منظور گردآورى و سازماندهى مجدد ارتش به نتيجهاى نرسيد . فرزندان ديگر شاه و خانهاى فئودالها از اطاعت عباس ميرزا سرپيچيدند و ترجيح دادند مستقلا يكانهايشان را رهبرى كنند . در زمستان 27 / 1826 ، در اختيار عباس ميرزا تنها يك مشت افراد مفلوك باقيماندند .
اين گونه تلاش عباس ميرزا به منظور تشكيل يك ارتش منظم طبق نمونه اروپائى عملا با ناكامى روبرو شد . انگيزه مهم اين كيفيت آن بود كه اصلاحات نظامى عباس ميرزا پايگاه اجتماعى - اقتصادى استوارى نداشت و فقط بيهوده از سيستم نظامى اروپائى تقليد مىكرد . بعدها فردريك انگلس درباره اصلاحات نظامى ايران نوشت : « در ايران بربريت آسيائى با سيستم سازمان نظامى اروپائيان پيوند خورد » . در ايران آن زمان نيروئى كه بتواند در برابر جدائىخواهى خانهاى فئودال برابرى كند بسيار ضعيف بود و شاهزاده علاقمند به تمركز نيروى دولت ضمن سازمان دادن يك ارتش منظم زير فرماندهى واحد بود .
به سال 1827 ، ارتش روس زير فرماندهى ژنرال پسكويچ به كمك مردم محلى دژ سردارآباد و ايروان را تصرف كرد . ارمنيان و مردم ديگر ماوراء قفقاز به ارتش روس در نبرد با نيروهاى ايرانى كمك كردند . اينان دستههاى داوطلبى را سازمان دادند و همراه ارتش روس به نبرد پرداختند ؛ ساكنان اين سرزمين روسها را به عنوان آزادكنندگانشان از زير يوغ ستم خانها و شاه استقبال كردند . ارتش روس از اين اوضاع مساعد بهره برد ، بدون آنكه با پايدارى مواجه شود از رود ارس گذشت و شهرهاى خوى ، مرند و تبريز را اشغال كرد . در اين هنگام ديپلماسى انگلستان كه از پيشروى ارتش روس به سوى تهران به هراس افتاد ، شاه را متقاعد كرد كه به حكم ضرورت با روسها وارد مذاكرات صلح شود .
اما در آغاز مذاكره نمايندگان شاه كوشش داشتند كه مذاكرات را كش بدهند ، بنابراين ارتش روس پيشروى را ازسر گرفت و شهرهاى اروميه و اردبيل را تصرف كرد . اين رويداد شاه را ناچار كرد تا از تأخير در مذاكره چشم بپوشد ، و در تاريخ 10 / 22 فوريه 1828 در روستاى كوچكى بين تبريز و تهران به نام تركمنچاى پيمان صلح بين ايران و روس بسته شد ، اين پيمان را ا . س . گريبايدوف كه در آن هنگام مسئول امور خارجى ستاد پسكويچ بود تنظيم كرد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 325
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣٢٥