بازرگانان كوچك و متوسط انجام مىگرفت . بازرگانان با سرمايههاى بزرگ كمتر وجود داشتند . پيشرفت طبيعى گردش كالا و ايجاد بازار واحد ، به انگيزه پراكندگى فئودالى روند عادى خود را طى نمىكرد ، شورش گاهبهگاه خانهاى جدائىخواه و جاهطلب ، تعدى حكام ، اقدامات فرسوده كنندهء روحانيان كه كارهاى قضائى و دادرسى كشورى به دست آنها اداره مىشد ، راهزنىهائيكه در راههاى بازرگانى انجام مىگرفتند و باعث اخذ عوارض به منظور امنيت راهها از بازرگانان و پيشهوران مىشدند - همه اينها راه پيشرفت بازرگانى و كسب و كار را سد مىكردند . بين راه رشت ، واقع در شمال ايران به بوشهر واقع در كناره خليج فارس ، در 14 نقطه عوارض راهدارى از حملكنندگان كالا گرفته مىشد . در استانهاى مختلف كشور مقياسهاى وزن گوناگونى رواج داشت . در بيشتر استانها براى خود پول سكه مىزدند . همه اين دشواريها از انجام بازرگانى داخلى بهطور عادى جلوگيرى مىكردند و سرمايهها و كار مؤسسات بازرگانى را راكد نگاه مىداشتند . يكى از انگيزههاى پس - افتادگى كارگاههاى صنعتى همين دشواريها بودند . در اثر نارسائى جريان سرمايه آزاد ، ربح پولهائى كه به وام گذاشته مىشدند به 50 حتى صددرصد در سال رسيد .
بازرگانى خارجى ايران در پايان سدهء 18 و آغاز سدهء 19 اهميت چندانى نداشت و نقش درجه 2 را در اقتصاد كشور ايفا مىكرد .
دربارهء روابط سياسى بايد گفت ايران داراى رژيم فئودالى سلطنتى با اختيارات نامحدود شاه كه در رأس اين رژيم قرار داشت ، بود . براى انجام كارهاى دولت شاه نخستوزيرى ( صدراعظم ) را برمىگزيد . در زمان آقا محمد شاه و دهه اول سلطنت فتحعلى شاه ، صدراعظم ، حاجى ابراهيم بود ، زمانيكه آقا محمد خان عليه لطفعلى خان زند به شيراز حمله كرد ، حاجى ابراهيم نامبرده كه كلانتر شيراز بود به آخرين شاه زند خيانت ورزيد و اين گونه پايهء حكومت قاجاران استوار شد . حاجى ابراهيم نفوذ فراوانى روى فتحعلى شاه جوان داشت و شاه بدون نظر او هيچگونه تصميمى را نمىگرفت . افزايش نفوذ او روى شاه ممكن بود در آينده موجب مزاحمت خود شاه شود ، به سال 1808 او متهم به حيفوميل پولهاى خزانه شاه گرديد و به زندان افتاد و ديرى نپائيد در زندان مرد .
گذشته از صدراعظم 3 وزير ديگر در دستگاه حكومت فعاليت مىكردند : 1 . مستوفى الممالك كه كارهاى مالى دولت را مىگرداند . 2 . منشى الممالك كه دبيرخانه سلطنتى را اداره مىكرد و كارهاى مربوط به روابط با كشورهاى خارجى را انجام مىداد . 3 . وزير جنگ كه مسئول ادارهء عمليات جنگى و ارتش بود . علاوه بر اينها ، ايشك آقاسى مسئول انجام كار - هاى بىشمار دربارى ، فراشباشى مسئول انتظامات و كارهاى پليسى ، خواجهباشى رئيس خواجههاى حرمسرا و مير آخورباشى كه مسئول نگاهدارى اسبهاى سلطنتى و غيره بودند ،
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 310
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣١٠