بارها بيشتر از مبلغى كه بايستى به خزانه شاه مىپرداختند ، از مردم اخاذى مىكردند .
رشوهخوارى در آنزمان دامنه گستردهاى به خود گرفت . مناصب ، مقامها ، عناوين و لقبها به وسيله خود شاه به اشخاص فروخته مىشد . رشوه به اصطلاح خودشان « پيشكشى » معمولا آشكارا بگونه رسمى ردوبدل مىگرديد . معمولا از ميان نامزدهاى حكومت ولايات آنكه بيشتر به شاه پيشكشى مىداد ، برگزيده مىشد .
بيشتر پولهائى كه به عنوان ماليات از مردم دريافت مىگرديد صرف نگهدارى دربار شاه و حرمسراهاى دربارى مىگرديد . هريك از شاهزادگان ( حكام ولايات ) براى خودشان دربارى داشتند ، اگرچه دربارهاى اينها نسبت به دربار شاه كوچكتر بودند .
روحانيان شيعهء مسلمان نقش مهمى را در زندگى اجتماعى - سياسى كشور ايفا مىكردند . روحانيت ، رژيم فئودالى موجود را تقديس و تبليغ مىكرد كه گويا كليهء مقررات و ضوابط دستگاه حكومت بر پايه قوانين قرآن و شريعت اجرا مىگردد . مجتهدان و علماى بزرگ استثنائا حق تفسير قرآن و شريعت را داشتند و مىتوانستند قوانين مقدسه قرآن را با شرايط موجود منطبق كنند . حتى خود شاه گاهگاهى به روحانيان بزرگ مراجعه مىكرد و دربارهء انجام بعضى از تصميمها و انطباق آنها با اصول اسلام از آنها مصلحت مىجست ، منظورش از اين كار آن بود كه مىخواست ، اعتبار و نفوذ دستورات دينى را در انجام تصميماتش به رخ رعايا بكشد . روحانيان بزرگ املاك وقفى و دارائىهاى ديگرى را در اختيار داشتند و از لحاظ اقتصادى موقعيتهاى مهمى را احراز كرده بودند . بارها چنين روى مىداد كه روحانيان بزرگ به وسيله دلالان يا چهرههاى كاذب ديگر ، يا بگونه مستقيم به كار بازرگانى و حتى رباخوارى مىپرداختند . علاوه بر اين روحانيان بزرگ ، قدرت مذهبى نيرومندى بهشمار مىآمدند ، اينان آموزش مردم و داورىهاى كشورى ( به عنوان حاكم شرع ) را به دست داشتند قاضى شرع به كارهاى دينى از قبيل ، اختلافات بر سر تقسيم ارث ، كارهاى ازدواج و طلاق ، كارهاى بازرگانى و بهطوركلى به كليه دعواهاى حقوقى رسيدگى مىكرد . قضات بزرگ در اين موارد مجتهدان بودند ، اينان كه شهرت و نفوذ چشمگيرى در ميان روحانيان داشتند . حاكم شرع ناميده مىشدند . احكام اينان ، درصورتيكه مجتهد بزرگتر يا متنفذترى آنها را لغو نمىكرد ، قطعى بودند . در شهرها قاضى بزرگ از ميان برجستهترين و نامدارترين چهرههاى روحانى برمىخاست . در روستاها ملاهاى محلى وظايف قضات را انجام مىدادند . برخى از روحانيان از داشتن مقام مهم قضاوت سوء استفاده مىكردند و مرتكب اخاذى و رشوهگيرى مىشدند .
علاوه بر قضات شرعى ، قاضيان غير مذهبى ( قاضى عرف ) هم فعاليت مىكردند ، اينان جزو ديوانيان غير مذهبى بودند . در اينجا بيشتر به بزههاى جنائى و خلافها از قبيل
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 312
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣١٢