در دستگاه حكومت اهميت فراوانى داشتند . اينان فقط به شخص شاه خدمت مىكردند و اهميت آنها از وزيرانى كه كارهاى مهم دولتى را انجام مىدادند ، كمتر نبود .
از لحاظ تقسيمات كشورى ايران به 30 شهرستان ( ولايت ) و چهار استان ( ايالت ) تقسيم مىشد : اين چهار ايالت ، آذربايجان ، خراسان ، فارس و كرمان بودند . در رأس هر ايالت يك استاندار ( والى ) و در رأس هر ولايت فرماندار ( حاكم ) قرار داشت . واليان مهمترين ايالتها را خود شاه برمىگزيد و معمولا فرزندان شاه ( شاهزادگان ) يا خويشاوندان بسيار نزديك او بودند . والى مهمترين و ثروتمندترين ايالت آنزمان يعنى آذربايجان پسر ارشد شاه ، عباس ميرزاى وليعهد بود . از آنزمان به بعد اين سنت را شاهان قاجار رعايت كردند و وليعهدها را با سمت واليگرى به آذربايجان مىفرستادند . فرمانروائى بخشها كه تابع ايالات و ولايات بودند به خانهاى متنفذ محلى مورد اعتماد شاه و واليان ، واگذار مىگرديد . واليان و حاكمان كه معمولا از ميان شاهزادگان انتخاب مىشدند ، در كار - هايشان استقلال كامل داشتند . آنها هم براى خود وزير مىگماشتند ، پولهاى مسى را سكه مىزدند ، عوارض و مالياتها را به ابتكار خودشان از مردم مىگرفتند . كيفرها و مجازاتها را خودسرانه نسبت به بزهكاران اجرا مىكردند ، حتى حكم اعدام مىدادند و غيره . گاهگاهى ميان حكام همسايه ستيزهاى « مرزى » درمىگرفت كه به برخوردهاى مسلحانه مىانجاميد .
بارها عمليات جنگى ميان حكام درگرفت ، از آن جمله در زمان سلطنت فتحعلى شاه ميان دو فرزندش كه يكى حاكم بروجرد و بختيارى و ديگرى فرمانرواى كرمانشاه و خوزستان بود ، نبرد سختى رويداد . حاكمان ولايتها موظف بودند هرساله مبلغ معينى را كه گويا به عنوان ماليات از مردم مىگرفتند به خزانه شاه مىرساندند و هر زمان كه لازم مىشد نيروهاى مسلح زير فرمانشان را براى جنگ يا سركوبى شورشهاى داخلى احضار و در اختيار شاه مىگذاشتند ، دربار شاه علاقه چندانى به دخالت در امور داخلى استانها يا شهرستانها نداشت .
اما اين عدم دخالت به شرطى بود كه مبلغ تعيين شده را به خزانه شاه تحويل مىدادند و همچنين هنگام احضار نيرو بيدرنگ چريكهاى زير فرمانشان را در اختيار شاه مىگذاشتند .
( البته بيشتر اوقات اين كار دقيقا انجام نمىگرفت ) . مثلا درآمد ايالت مهم خراسان در طى نيمه نخستين سدهء 19 اصلا به خزانه شاه نرسيد . در خراسان ، كرمان و مناطق ديگر طغيانهائى از سوى خانهاى محلى ، عليه قدرت شاه و حاكمان تابع او ، برانگيخته شد .
رؤساى ايلات ازجمله عشاير قشقائى ، بختيارى ، كرد ، لر ، بلوچ ، از استقلال كاملى برخوردار بودند . اينان در مناطقى كه ايلهايشان كوچ مىكردند به عنوان خانهاى مستقل فرمانروائى داشتند ، حتى گاهگاهى قدرت شاه را در مناطق زيردستشان به رسميت نمىشناختند .
جمعآورى ماليات و عوارض به اشخاص معينى اجاره داده مىشد و اين اجارهكاران
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 311
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٣١١