در زمان شاه عباس اول پهنهء زمينهاى دولتى و املاك خصوصى شاه بسيار گستردهتر شد . در اين هنگام زمينهاى ديوانى برمبناى ارتزاق تابعان اشراف نظامى به مأموران دولت واگذار گرديد ، اين زمينها به عشاير كوچنشين كه در رأس آنها اميران و بيكها قرار داشتند تعلق گرفت ، اينان به شيوهء سنتهاى كوچنشينان دهقانان ساكن را بارها بيش از پيش استثمار مىكردند .
در سدهء 18 زمينهاى وقف هم گسترش يافتند . به سال 1671 املاك وقف متعلق به مسجد صفويان در اردبيل به شرح زير بود : 40 پارچه آبادى فقط در جنوب آذربايجان ، در شهر اردبيل 200 باب خانه ، 9 حمام ، 8 كاروانسرا ، تمام بازار ، بازار سرپوشيده ويژهء عمدهفروشان ، 200 دكان با حق دريافت عوارض از بازرگانان ؛ در تبريز 100 خانه و 100 دكان . در قزوين چند كاروانسرا و حمام ؛ در مغان ، گيلان و گرگان زمينهاى زراعتى و منابع درآمد ديگر .
از ميان املاك فئودالى شرطى ، تيول از همه بيشتر بود ، زمينهاى سيورغال ( زمينهاى موروثى با حق دريافت مالياتها و عوارض به وسيله مالك منصوب و مصونيتهاى ادارى ) بارها كاهش يافتند . بيشتر تيولها بهعنوان حق مأموريت به مأموران بلندپايه واگذار مىشدند . بعضى از تيولها مادام العمر به مأموران تعلق مىگرفتند به مأموران و مستخدمان دونپايه مقررىاى به عنوان « همهساله » داده مىشد ، يعنى مقدار معينى از درآمد مالياتى زمينهاى مشخص دولتى را بدون حق اداره كردن اين زمينها ، به اين مأموران مىپرداختند .
در زمان شاه عباس اول بار ماليات روى رعيتهاى ساكن استانهاى مركزى ايران سبكتر شد . اما در زمان جانشين شاه عباس اول اندازهء ماليات آنها رفتهرفته بالا رفت ، در پايان سدهء 17 ( 1698 ) اندازهء مالياتها به شدت افزايش يافت . در نيمه دوم سده 17 رفته رفته ميزان بهرهء فئودالى رو به فزونى نهاد . اين چگونگى گوياى آن بود كه در ارتباط با رشد روزافزون روابط كالائى - پولى ، هم دولت و هم فئودالها هزينههاى گزافى را بايستى تحمل مىكردند ، بنابراين مىكوشيدند هرچه بيشتر به درآمدهاى خود بيفزايند ، بهويژه پس از پايان جنگهاى خارجى در نيمه دوم سدهء 17 كه درآمد اشراف نظامى از محل غنائم جنگى قطع شده بود تلاش مىشد تا از راه بهره مالكانه زمينها به درآمد خود بيفزايند .
قلم اصلى ماليات مانند پيش ماليات ارضى يا خراج بود ، هماكنون اين ماليات به نام « مالوجهات » موسوم شد . اين ماليات ، جنسى و تقريبا معادل 15 % الى 20 % محصول بود . انواع ديگر مالياتها كه از سدههاى 13 - 14 رايج شده بود از رعايا گرفته مىشد ، ماليات باغها 10 % محصول بود ، عوارض فوقالعادهاى از قبيل عوارض سيورسات و عليق
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 268
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٦٨