قشون و حتى انجام وظايف مسكن دادن و پذيرائى مأموران ديوانى و بيگارى به رعيتها تحميل مىشد . از نامسلمانان 20 تا 50 ساله مانند پيش ماليات سرانه « جزيه » را مىگرفتند .
تمام دهقانان موظف بودند كه در موارد گوناگون براى مالكان و حاكمان ، پيشكشهاى جنسى يا نقدى به اندازهاى مختلف ، بهعنوان عيدى و غيره تقديم كنند .
رايجترين شكل استثمار فئودالى دهقانان دريافت بهرهء مالكانه بگونه سهم محصول بود كه گاهگاهى بهاى آن نقدا از كشت كار دريافت مىگرديد . « سهم ارباب » از زمين ( كه غالبا موروثى بود ) 5 / 1 تا 3 / 1 محصول از زمينهاى زراعتى ، و بيشتر از 2 / 1 از باغها تعيين شده بود . اما اين سهم ، درصورتيكه دهقانان علاوه بر زمين و آب ، دامهاى كارگر يا بذر را از ارباب مىگرفتند افزايش مىيافت ، در چنين مواردى اين سهم ممكن بود به 80 % و حتى 90 % جمع محصول ، با مالياتهاى مقرره ، برسد .
بنابه آنچه كه جهانگرد كمپفر در سدهء 17 يادداشت كرده است ، در روستاهاى حومهء اصفهان كه روابط كالائى - پولى رايج بود ، بهرهء مالكانه ، بيشتر نقدا از دهقانان وصول مىگرديد - اينان بايستى براى هر جريب ( قطعه زمينى به مساحت 2500 متر مربع ) زمين زير كشت 33 عباسى مىپرداختند . از زمينهاى شخصى شاه ، درصورتيكه شاه به عنوان مالك ، زمين را با آب و بذر به دهقانان واگذار مىكرد ، دهقانان بايستى 3 / 2 محصول را ( به اضافه ماليات ) به شاه تسليم مىكردند . اگر شاه دهقانان منطقهاى را به اصطلاح آزاد مىگذاشت و ماليات آنها را مىبخشود ، دراينصورت سهم شاه به 4 / 3 محصول مىرسيد ؛ اگر شاه دهقانان را از كار اجبارى ( بيگارى ) معاف مىكرد ، دراينصورت سهم بهرهء مالكانه شاه به 8 / 7 محصول بالغ مىشد . دهقانان مانند پيش « مردمى آزاد » بهشمار مىآمدند ، اما در شرايطى كه از هرگونه حقوقى محروم بودند زيردست مالكان يا مباشران خودكامه به زندگى ادامه مىدادند : نظاميان و مأموران حكومت كه در خانههاى دهقانان اقامت مىگزيدند ، اگر آنچه را كه مىخواستند برايشان آماده نمىگرديد ، ميزبانشان را سخت كتك مىزدند ، آنها را وادار مىكردند كه برايگان برايشان كار كنند ، دهقانان ناگزير بودند اسبان يا دوابسوارى و باريشان را به رايگان عليق دهند و پرستارى كنند ، گاهگاهى پولهائى با زور به عنوان پيشكشى از آنها گرفته مىشد .
موضوع بردگى در ايران مانند همهء مناطق شرق رواج داشت . اما بردگانى را كه معمولا از قفقاز و هندوستان مىآوردند بهطوركلى بهعنوان مستخدم خانه به كار مىگماشتند ، يا آنها را به كشورهاى ديگر براى فروش صادر مىكردند ؛ به كار بردن بردگان در كارهاى توليدى از قبيل كشاورزى و صنعت كمتر رايج بود .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 269
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٦٩