نظام حكومتى ايران در سدهء 17
رهبرى سياسى در ايران رفتهرفته از دست اشراف كوچنشين - نظامى خارج و در اختيار ديوانسالاران كشورى ايرانى قرار گرفت ، اينان به روحانيان و بازرگانان مهم متكى بودند . ظاهرا در گذشته هيچ دستگاه دولتىاى اين اندازه بزرگ و پيچيده مانند هماكنون نبود .
شاه قدرت نامحدودى داشت . در اختيار او يك شوراى عالى ( مجلس اعلى ) كه وظيفهاش مشاوره در امور دولت بود ، قرار گرفت . در اين شورا هفت ركن فعاليت مىكردند ( اركان دولت ) : وزير بزرگ ( اتابك الدوله ) ؛ معاون وزير بزرگ ( مجلسنويس ) ؛ قاضى بزرگ كه كارهاى مهم سياسى و كشورى را مىگرداند ( ديوان بيگى ) ؛ رئيس چريكهاى فئودالى عشاير قزلباش ( قورچىباشى ) ؛ رئيس يكان غلامان سوار ( قوللر آغاسى ) ؛ رئيس يكانهاى پيادهنظام ( تفنگچى آغاسى ) ؛ رئيس تشريفات دربار شاه ( ايشك آغاسى باشى ) ؛ سرفرماندهى كل قواى ايران ( سپهسالار كل ايران ) فقط هنگام بحث در مسائل نظامى و لشكركشى به مجلس اعلى فراخوانده مىشد . در پايان سدهء 17 دو مقام بلندپايهء ديگر به مجلس اعلى پيوستند : اينان رئيس امور مالى ايران ( مستوفى الممالك ) و رئيس تأسيسات كاخهاى سلطنتى ( ناظر بيوتات ) بودند . در اختيار مقام اخير كارگاههاى صنعتى دربار ، اصطبلها و اماكن دربارى ديگر قرار داشت ؛ رئيس شكارچيان شاه ( مير شكارباشى ) نيز جزو بلندپايگان دربار بهشمار مىآمد .
همهء اين بلندپايگان و مقامهاى ديگر ، سازمانهاى ادارى فعالى را ( ديوانها ) با شعبات آن در اختيار داشتند . مهمترين اين دستگاهها در اختيار وزير بزرگ بود ( ديوان الممالك ) . وزير بزرگ بعد از شاه بالاترين مقام را داشت ، او كار كليه ديوانها را نظارت مىكرد و مهر شاه در اختيارش بود . بر خلاف دستگاه حكومتى ترك كه وزير بزرگ درعين حال فرماندهى كل قوا را بهعهده داشت ، در ايران وظيفهء وزير بزرگ فقط گرداندن كارهاى كشورى بود . و از آنجا كه قدرت اجرائى عالى را در اختيار نداشت ، در هر زمان ممكن بود به فرمان شاه از مقام خود بر كنار و حتى اعدام گردد . علاوهبر ديوانهاى نامبرده ، سازمانهاى ادارى ديگرى در دستگاه دولت وجود داشتند كه مهمترين آنها پرسنل ادارى دربار شاه بودند .
كليه سرزمينهاى دولتى به دو قسمت نابرابر تقسيم مىشدند ، قسمتى جزو قلمرو ديوان و قسمت ديگر جزو قلمرو خاصه ( دارائى شخصى شاه ) بودند . در قلمرو ديوان علاوهبر زمينهاى دولتى زمينهاى بخشهاى ديگر ، به غير از املاك شاه ؛ قرار داشتند . در قلمرو خاصه ( املاك شخصى شاه ) املاك خانواده شاه و ملكهاى خصوصى و زمينهاى وقف