تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 226

مساهمون:

ص٢٢٦

سيستم تيول جنگى در زمان غازان خان

غازان خان عليرغم گرايشش به سياست تمركز ناچار بود به خواسته‌هاى فرماندهان ارتش مغول گردن نهد . به سال 1303 فرمانى مبنى بر تقسيم زمين‌هاى اقطاع به فرماندهان نظامى اعم از اينكه مغول يا غير مغول بودند صادر كرد . اين زمين‌ها از محل املاك خانوادهء خان و زمين‌هاى ديوانى واگذار گرديدند ، اما به زمين‌هاى وقف و املاك خصوصى كارى نداشتند . اين املاك كه بگونهء اقطاع تقسيم شدند گاهگاهى به اندازهء يك دهستان بودند ، بگونه‌ايكه از نوشته‌هاى حمد اللّه برمىآيد قزوين اقامتگاه تابستانى و زمستانى كوچ‌نشينان مغول بود قسمتى از آذربايجان و شيروان همچنين وضعى را داشت . اين زمين‌ها در تيول اميران « هزار نفرى » يعنى فرماندهان وابسته به عشاير جزء مغول قرار گرفتند . اميران « هزار نفرى » بگونهء قرعه‌كشى اين زمين‌ها را ميان اميران « صد نفرى » و اينها هم به نوبهء خود ميان فرماندهان دسته ده نفرى تقسيم مىكردند . اما سهم گروه اخير كه از ميان رزمندگان معمولى بودند ، كم بود ، غالبا يك روستا يا قسمتى از يك روستا به آنها تعلق مىگرفت طبعا دهقانان وابسته به اين زمينها هم همراه با زمين تقسيم مىشدند . مالكيت موروثى اين زمينها كه در گذشته عملا انجام مىشد ، هم‌اكنون جنبه رسمى و قانونى به خود گرفت . اقطاع‌داران حق گرفتن بهرهء مالكانه و كليه ماليات‌ها را از دهقانان داشتند ، بابت نوعى ماليات كه قبلا به صندوق دولت پرداخت مىگرديد ، هم‌اكنون هر دهقان فقط 50 من غله به عنوان پيش‌كش به مالك اقطاع مىداد . در جاى ديگر گفته مىشود كه مالكان اقطاع از پرداخت ماليات معاف بودند ، اما مصونيت ادارى نداشتند . بازرس نظامى ديوان هر سال به زمين‌هاى اقطاع سر ميزد و زمين‌هاى كسانى را كه خدمات جنگى را ترك كرده بودند پس مىگرفت . اصلاحات غازان خان تا اندازه‌اى باعث نوسازى شبكه‌هاى آبيارى ، كه در زمان استيلاى مغول نابود گرديده بودند ، و رشد اقتصاد روستائى و زندگى شهرى ، گرديدند . درآمد كلى حكومت از 17 ميليون دينار ساليانه به 21 ميليون دينار رسيد . اما با اين‌همه سطح پيشرفت اقتصاد كشور بارها پائين‌تر از آغاز سدهء 13 بود : درآمد دولت از همين سرزمين‌ها ، پيش از استيلاى مغولان 5 / 100 ميليون دينار ايلخانى بود . پس از تسلط مغول‌ها شماره روستاها به ميزان هراسناكى كاهش يافتند . مثلا در حومه هرات در آغاز سدهء دهم 400 روستا وجود داشت ، اما در آغاز سده 15 اين شماره فقط به 176 روستا رسيد ؛ در حومه جوين در آغاز سدهء 13 - 189 روستا ، اما در آغاز سدهء 15 جمعا 29 روستا بود . اصلاحات غازان خان ديرى نپائيد و از سقوط دولت ايلخانيان جلوگيرى نكرد .