حواله ( برات ) مىداد ، بيگمان اين مبلغها به حساب ماليات رعايا پرداخت مىشد . چهبسا اتفاق مىافتاد كه مأموران مالى محلى ، مالياتهاى جمعآورى شده را قبلا حيفوميل كرده بودند و ناگزير براى اين پرداختها چندبار با زور از رعايا پول جمعآورى مىكردند .
بار سنگين اين روش مالياتگيرى و تحميل بيگارى كه تا پيش از سدهء 13 رواج داشت بر دوش دهقانان بود ، دهقانانى كه هستونيست خود را در اثر تعدى مأموران مالياتگيرى يا اجارهكاران از دست مىدادند . اين اجارهكاران معمولا فئودالها يا ايغورهاى مغول بودند . در بسيارى از استانها دهقانان ناچار پيش از 80 % محصولشان را به دولت يا فئودالها تسليم مىكردند و اين گونه آنها به كلى از هستى ساقط مىشدند . جمعآورى ماليات با كتك و زور محصلان مالياتى همراه بود . اين چگونگىها به فرار دستهجمعى دهقانان از روى زمين انجاميد . بنا بگفتهء رشيد الدين گاهگاهى كه مأموران براى جمعآورى ماليات به روستائى وارد مىشدند حتى يك تن روستائى را نمىيافتند - ساكنان همه در بيابانها ، جنگلها و كوهها پنهان مىشدند . مغولان بيشتر مالياتها را برحسب زمينهاى زراعتىاى كه دهقانان روى آنها به كار سرگرم بودند برآورد مىكردند و به نيروى كار توجهى نداشتند .
اين روش ظاهرا باعث كاهش سخت نيروى كار و افراد مالياتدهنده در روستا گرديد .
اين استثمار بيرحمانه انگيزهء قيامهاى مردمى گرديد - به سال 1265 در فارس و به سال 1291 در لرستان قيامهائى درگرفت . در سالهاى 80 - 90 سدهء 13 جنبشهاى شورشى عمومى آغاز شد . دستههائى چريكى شامل دهقانان فرارى ، بردگان ، كوچنشينان فقيرى كه حتى در ميان آنها مغول هم بودند ، تشكيل گرديد ، اينان كه در دربندهاى كوهستانها ، جنگلها و بيابانها پنهان شده بودند به مراكز و قرارگاههاى اميران حمله كردند .
اصلاحات غازان خان
در پايان سدهء 13 وضع عمومى اقتصاد ايران به وخامت گرائيد . عيار پولهاى نقرهاى به ميزان زيادى كاهش يافت و نرخ پول پائين آمد . پنجمين ايلخان به نام كيخاتو خان ( 1291 - 1295 ) كوشش كرد تا مانند چين پول كاغذى رواج دهد ، اما در عمل با ناكامى روبرو گرديد . ديرى نپائيد كيخاتو خان قربانى شورش قسمتى از اشراف مغول گرديد ، جانشين او بايدو خان پس از 6 ماه در پى شورش تازهء اميران مغول كشته شد . در اكتبر سال 1296 غازان خان پسر 24 ساله ازغون خان به سلطنت رسيد . غازان كه در جستجوى راهحلى براى خروج از بنبست اقتصادى بود برآن شد يكباره سياست ادارهء داخلى كشور را تغيير دهد . او خود را به اشراف بلندپايه ايرانى و روحانيان متكى كرد ، رسما اسلام را پذيرفت