سنگينى كه افلاس و ورشكستگى آنها را فراهم مىآورد ، خوددارى مىشد ، در دولت ايلخانان تا پيش از سال 90 سدهء 13 خطمشى نخستين دنبال مىگرديد .
مغولان به موازات مالياتهاى پيشين ، مالياتهاى تازهايرا وضع كردند . در بسيارى از استانها مانند پيش ماليات ارضى يعنى خراج را مىگرفتند ( معمولا جنسى بود ) . در برخى ديگر روش مالياتبندى مغولى يعنى كوپچور و در چند استان از قبيل فارس هردو روش انجام مىگرفت . كوپچور را معمولا از كوچنشينان مىگرفتند و آن چندان سنگين نبود - اين ماليات برحسب شماره دامها تعيين گرديد ، بازاى هر صد راس دام بايستى يك رأس به عنوان ماليات به دولت پرداخت مىگرديد . اما كوپچور از رعيتهاى دهقان به شكل ماليات سرانه افراد ( نه دامها ) نقدا و به ازاء هر مرد دريافت مىگرديد ، وضع دريافت اينگونه ماليات اغلب تغيير مىكرد و بيشتر اوقات مأموران وصول از اين راه اخاذىهاى فراوان از رعيت مىكردند . علاوه بر اين كوپچور از كليه رعايا صرفنظر از ايمان دينىشان وصول مىشد ( پيش از استيلاى مغولان ماليات سرانه - جزيه - فقط از نامسلمانان اخذ مىگرديد .
مسلمانان از پرداخت آن معاف بودند ) .
علاوه بر كوپچور و خراج دو نوع ماليات ديگر گرفته مىشد : ماليات فوقالعادهاى كه معمولا جنسى بود به عنوان تدارك ارتش ، و ماليات ديگرى براى هزينه سفر و تأمين زيست مأموران و ماليات باغها و غيره اخذ مىگرديد . بيگارى دهقانان براى ساختن تأسيسات آبيارى ، ساختن دژها ، كاخها و ساختمانهاى دولتى توانفرسا بود . باوجوداين سنگينترين وظايف ، منزل دادن و پذيرائى مأموران دولت بود . دهقانان و شهرنشينان ناچار بودند ، مأموران حكومت از امير گرفته تا پيك و مأموران كشورى با نوكرانشان را در خانههايشان پذيرائى كنند ، اين مهمانان زوركى هميشه با زورگوئى صاحبان خانه را به ستوه مىآوردند . رشيد الدين مىنويسد كه بسيارى از رعيتها عمدا خانههايشان را نيمه ويرانه نگاه مىداشتند تا از منزل دادن به مأموران خوددارى كنند . نگاهدارى اسبهاى پيكها و مأموران سوار سنگينترين وظيفهء دهقانان بود . بگونهاى كه رشيد الدين ياد مىكند ، ماليات بندى روى پيشهوران و بازرگانان به اين گونه بود كه 10 % ارزش كالاهاى عمدهفروشى و خردهفروشى مورد معامله به دولت تعلق مىگرفت . رعيتها ناچار بودند فراوردههائى را كه به معرض فروش مىرساندند بسيار ارزانتر از بهاى واقعى بازار به دولت يا فئودالهاى محلى بهفروشند .
يكى از تحميلات سنگينى كه بر دوش رعيت سنگينى مىكرد سيستم پرداخت پول از سوى خزانه دولت به مستخدمان يا مأموران دولت بود ، اين گونه كه دولت به جاى پرداخت مستقيم حقوق ، پاداش و غيرهء مستخدمان از خزانه ، اين پرداختىها را به خزانههاى محلى
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٢٣