ايرانى ناصر خسرو ( 1004 - 1088 ) آميختهاى از صوفيگرى و عقايد اسماعيليان بود .
در اشعار نظامى گنجوى نفوذ پندار صوفيگرى به چشم مىخورد .
يكى از شخصيت بزرگ علمى بيرونى ( 973 - 1048 ) بود . او دانشمندى جامع بهشمار مىرفت ، تأليفاتى دربارهء رياضيات ، كيهانشناسى ، علوم طبيعى ، جغرافيا و تاريخ از او بهجاى مانده است . يكى ديگر از دانشمندان جامع و فيلسوفان بزرگ ابو على ابن سينا بود ( او را در اروپاى غربى اوتيزنا مىنامند ، 980 - 1037 ) . اثرش به نام « قانون دانش پزشكى » ازجمله بهترين تأليفات در زمينه پزشكى بود ؛ اين كتاب از عربى به لاتين ترجمه شده و تا پيش از نيمه سده هجدهم ميلادى به عنوان بهترين راهنماى دانش پزشكى در سرتاسر اروپا بهكار مىرفت . پندارهاى فلسفى ابن سينا در كتاب معروفش به نام « شفا » بيان شده است .
ضمن سدههاى 9 - 11 معمارى ايران از پيشرفت چشمگيرى برخوردار بود . ساختمان هاى مساجد به شكلهاى مربع يا قائم الزاويه با سرسراها و سردرهاى بلند بنا گرديدند .
در سدههاى 11 - 12 نماهاى اين ساختمانها به شكل گنبدهاى هرمىشكل بنا گرديدند . از ميان بناهاى باقيمانده ، مقبره قابوس كه به شكل كثير الاضلاع ساخته شده و پوشش آن گنبد خيمهمانندى است ، قابل ذكر است . مصالح اصلى ساختمانهاى مهم در ايران آجر پخته بود .
اما بگونهايكه جغرافىنويسهاى سدهء دهم آگاهى مىدهند بيشتر از مردم شهرى معمولى در ساختمانهاى گلى يا خانههائيكه با خشت خام بنا شده بودند ، زندگى مىكردند . نماى بيرونى اين ساختمانها با آجر پخته يا گچكارى تزئين مىشد . بعد براى تزئين نماى ساختمانها ، موزائيكهاى شفاف لعابدار يا گچبرىهاى نقشدار رنگارنگ بهكار مىرفت .
ضمن سدههاى 10 - 12 در ايران پيشرفت مهمى در زمينهء صنايع هنرى انجام گرفت - توليد پارچههاى نقش و نگاردار ، ساختن مليلهدوزىهاى زينتى از طلا و نقره ، قاليبافى ، ساختن ظروف نقرهاى ، برنزى و مسى با كندهكاريهاى زينتى و بهويژه توليد صنايع كاشى - كارى از آنجملهاند - توليد ظروف لعابى ظريف و چلچراغهاى بدل چينى نيز قابل توجه است .
يكى از پديدههاى چشمگير فرهنگى در ايران افزايش شمارهء كتابخانههاى عمومى دربارى بود . كتابخانههاى شيراز ، اصفهان ، همدان ، ساوه ، رى ، نيشابور و مرو شهرت داشتند . مدارس عالى - مدرسه - معروف در اصفهان ، ساوه ، رى ، نيشابور ( مدرسهء نظاميه كه به وسيلهء نظام الملك بنيانگذارى شد ) ، مرو و بلخ وجود داشتند .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 212
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢١٢