اما از قسمت ديگر كتاب چنين برمىآيد كه ظاهرا وضع اقطاعها جور ديگر بوده و دهقانان از خودسرى و بىبندوبارى اقطاعداران رنج فراوان مىبردهاند . اما در پايان سدهء 12 ، بگونهايكه فرمانهاى خوارزمشاهيان نشان مىدهند ، اقطاعداران رسما داراى اختيارات مطلق قضائى ، حقوقى و اجرائى نسبت به ساكنان قلمرو زيردستشان بودند .
در سدههاى 11 - 12 علاوه بر خراج و مالياتهاى مقرر ، پولهاى ديگرى به عنوان رفع نيازمندى ارتش يا پيشكشىهاى اجبارى كه به مالكان تعلق مىگرفت و غيره از روستائيان اخاذى مىشد ، تاريخنگار ايرانى به نام راوندى مىنويسد ، در پايان سدهء 12 كه كليه سرزمين ايران به قلمرو خوارزمشاهيان پيوست ، قشر مالياتدهنده يعنى همان رعاياى بلندپايگان زير فشار توانفرسائى قرار گرفتند ؛ ميزان مالياتها بسيار مستبدانه تعيين مىشد و براى وصول آنها نيروى لشكرى به كار مىرفت .
دولت خوارزمشاهيان در آغاز سده دهم ميلادى
در زمان سلطان محمد خوارزمشاه ( 1200 - 1220 ) ، دولت خوارزمشاهى گذشته از خوارزم ، سرتاسر ايران را بهغير از قلمرو اسماعيليان و خوزستان ، تصرف كرد ، ضمنا آذربايجان ، ماوراء النهر و افغانستان كنونى را هم به متصرفات خود افزود . اما اين دولت عظيم به ساختمان كوهپيكرى مىمانست كه روى پى نااستوارى بنا شده باشد ، مردم مناطقى كه با زور به هم پيوسته بودند ، اعم از روستائى يا عشيرهاى ( ساكنان و كوچنشينان ايرانى و ترك ) ، به دشوارى باهم جور بودند . در دستگاه حكومت تضاد درونى ژرفى وجود داشت .
گذشته از ناخشنودى فراوان دهقانان و شهرنشينان كه انگيزهء آن افزايش روزافزون مالياتها بود ، حكومت در پى تضاد سخت داخلى فئودالها به ناتوانى گرائيد . ناخشنودى فئودالها از آنجا ناشى مىشد كه خوارزمشاه بيهوده كوشش داشت در شرايط روند تجزيهء فئودالى ، سياست تمركز را در قلمروش به مرحلهء اجرا درآورد . محمد خوارزمشاه قسمتى از استانهاى نيمه مختار فئودال را از ميان برد و در پايان فرمانروائيش 22 تن از فئودالها را به زندان انداخت . اما نيرومندترين آنها را كه شامل اتابكان فارس ، لرستان ، آذربايجان بودند ، نتوانست از ميان ببرد . خوارزمشاه به منظور پيكار با اشراف فئودال محلى به دستگاه ديوانسالارى مركزى و حتى به چريكهاى عشاير كوچنشين ترك تركمن متكى شد . قسمتى از فئودالها را مادر نيرومندش به نام تركان خاتون سازمان داد ، اينان به برخى ديگر از عشاير ترك متكى بودند . جنگ با خليفه عباسى النصير ( 1180 - 1225 ) وضع را وخيمتر كرد .