فرهنگ و ايدئولوژى ايران در سده 10 - تا آغاز سدهء 13
چيرگى عربها بر ايران باعث تسلط زبان و ادبيات عرب از لحاظ علمى و هنرى در سرتاسر ايران گرديد . ضمن نيمهء سده هشتم در ايران احساسات ميهنپرستى اوج گرفت - شعوبيه با رواج فرهنگ عربى و حتى گاهى با تسلط سياسى اعراب به مخالفت برخاستند .
اما خود شعوبىها ناگزير به زبان عربى چيز مىنوشتند .
ضمن سدهء نهم در ايران ادبيات زبان فارسى كنونى ( درى ) رواج يافت ، ادبيات اين زبان از محاورهء فارسى يا تاجيكى گرفته شد . در سدهء دهم زبان فارسى كنونى فراوان گسترش يافت و اشعارى به اين زبان سروده شد ، اما در اواسط سده دهم اين روند تا مرحلهء ادبيات علمى پيش رفت ، اگرچه مقدارى از واژهها و صرف نحو زبان عربى در آن وارد گرديد .
آثار منظوم فارسى آنزمان ( مهمترين آنها اشعار رودكى و دقيقى بودند ) به عنوان سرمايهاى از ادبيات فارسى و تاجيكى محفوظ ماندند . زبان فارسى جديد به عنوان يك زبان ادبى نهتنها در ايران ، آسياى ميانه و آذربايجان بلكه در قلمرو سلجوقيان آسياى صغير و مسلمانان هند نيز رواج يافت .
بزرگترين شاعر فارسىزبان كه آثارش اهميت جهانى يافت فردوسى بود ( 934 - 1025 ) . مضمون اثر شعرى عظيم او بر پايهء حماسههاى قهرمانى چهرههاى تاريخى ايران باستان است كه از « خواتاى نامك » زمان ساسانيان گرفته شده و بگونهء شاعرانهاى ساخته و پرداخته گرديده و به نام « شاهنامه » عرضه گرديده است .
از شاعران بزرگ سدهء نهم : فرخى پسر يك تن برده ، غزلسراى بىهمتا ؛ فخر الدين گرگانى كه داستان « ويس و رامين » را به نظم درآورده است ، مىباشند . عمر خيام رياضىدان ، كيهانشناس ، شاعر - فيلسوف آزادانديش ظهور كرد و به سال 1131 درگذشت . مهمترين شاعر قصيدهسرا انورى بود كه به سال 1191 درگذشت ؛ خاقانى شيروانى به سال 1199 درگذشت . آثار نظامى گنجوى نابغهء رماننويس ( 1141 - تقريبا 1203 ) ، به نام « خمسه » از شهرت جهانى برخوردار است . در سدهء 11 صوفيگرى ( گرايش عرفانى در مذهب اسلام ) در شعر فارسى نفوذ كرد ، صوفيگرى پيوند ناگسستنى با حركت رياضت و تارك دنيائى اسلام دارد . مرام درويشى ضمن تبليغاتى كه دربارهء چشمپوشى از نعم دنيائى مىكرد ، ثروت جاه و جلال ، عيشونوش طبقهء حاكم را محكوم مىشمرد ، اگرچه پيكارى منفى بهشمار مىرفت ، اما اعتراض طبقات پائين را عليه دستگاه برمىانگيخت . در فاصله سدههاى 11 - 15 ، صوفيگرى به ميزان گستردهاى در ايران رواج داشت ، قسمت عمدهء پيروان اين مرام در شهرها بودند و بعدها در روستاها هم رايج شد . جهانبينى جهانگرد ، شاعر و فيلسوف