همراه با بزرگ شدن شهرها ، تضاد اجتماعى رو به افزايش نهاد . در شهرها شمارهء بىشمارى از افراد « خارج از طبقه » كه از ميان دهقانان ورشكسته بيرون آمده بودند ، پيدا شدند ؛ صنف گدايان پديد آمد . بينوايان شهرى عناصر ناراحت و آشفتهاى بودند ، اينان بيشتر اوقات ، نقش فعالى را در قيامهاى شهرى ايفا مىكردند .
پيكارهاى داخلى شهرها زير پوشش پندارهاى گوناگون مذهبى اسلام روى مىداد ، معمولا اين پيكارها ميان دو فرقهء سنى يعنى شافعى و حنفى و حتى ميان سنى و شيعه بهوقوع مىپيوست . گاهگاهى اين پيكارها سختتر مىشدند و شكل جنگ داخلى را به خود مىگرفتند .
در باختر ايران سنيان شافعى نمايندگان فئودالها و بازرگانان عمده بودند . شيعيان هم غالبا از ميان بينوايان شهرى و دهقانان روستاهاى حومه برمىخاستند ؛ سنىهاى حنفى در شهرهاى غرب ايران ، ظاهرا نمايندگان قشر متوسط شهرى بودند . جغرافىنويس عرب به نام ياقوت دربارهء جنگ داخلى شهر رى كه به سال 1186 درگرفت ، مىنويسد كه شيعيان شامل تقريبا همهء بخشهاى روستائى و نيمى از مردم شهرى بودند ؛ در شهرهاى ديگر شمارهء حنفىها برترى داشت . در آغاز حنفىها و شافعىها بههم پيوستند و شيعهها را در هم شكستند ، اما پس از آن خودشان باهم به پيكار برخاستند . در اينجا شافعىها با وجود اينكه شمارهشان كمتر بود بر حنفىها پيروز شدند ، اما ظاهرا آنان به نيروهاى مسلح فئودالها متكى بودند . ضمن اين جنگ كه در رى درگرفت در حدود يكصد هزار ساكنان شهرى و روستائى كشته شدند ، اين پيكارها در تهران ، نيشابور ( 1161 ) و شهرهاى ديگر هم رويداد .
جنگ داخلى كه به سال 1165 در اصفهان روى داد انگيزهء كشتار بسيارى از مردم و آتش - سوزى و ويرانى محلههاى مسكونى شد .
روابط فئودالى
ضمن سدهء دهم تا آغاز سدهء سيزدهم ، مالكيت فئودالى كه در سدههاى 7 - 9 پديد آمده بود ، مانند پيش جريان داشت . اما روابط فئودالى تا اندازهاى دگرگون شد . در سدهء دهم به حساب املاك دولتى و ملكها شمارهء املاك اقطاع افزايش يافتند . تا پيش از تسلط دودمان بويه ، املاك خصوصى ( ملكها ) در فارس و ظاهرا در عراق عجم زيادتر بودند .
دودمان بويه مقدار زيادى از اين املاك را مصادره و به عنوان اقطاع ميان فرماندهان نظامىاش تقسيم كرد . املاك اقطاع در خاور ايران در قلمرو سامانيان هم همينگونه افزايش يافت . زمينهاى اقطاع قانونا به مالكيت موروثى درنمىآمدند ، اما عملا بيشتر اين زمينها بعدها به املاك موروثى تبديل گرديدند ، چون وارثان مالكان منصوب هم مقام پدر