پيشرفت اقتصادى ايران در سدهء دهم به سقوط فرمانروائى خلفاى عرب و احياى حكومتهاى ايرانى كمك كرد : مالياتهائى كه هماكنون از رعاياى ايرانى جمعآورى مىشدند ديگر از كشور خارج نمىگرديدند و در داخل ايران خرج مىشدند . علاوهبر اين ايران مدتى از هجوم تاراجگرانه بيگانگان مصون مانده بود و جنگهاى داخلى سدهء 10 هم به مقياس وسيعى گسترده نشد و ويرانى چندانى براى كشور به بار نياورد ، براساس مداركى كه از جغرافىدانان سدههاى نهم - دهم به دست آمده مىتوان نتيجه گرفت كه پيش از آغاز قرن يازدهم در ايران نيروهاى توليدى رويهمرفته افزايش يافتهاند . نواخت اين افزايش به مدت كمى در زمان تسلط سلجوقيان قطع شد . در خراسان هم به انگيزه تاختوتاز غزهاى بلخ در نيمه سده 12 اين پيشرفت متوقف گرديد و سپس تا آغاز سدهء 13 به روند خود ادامه داد .
در سدههاى نهم - دهم كارهاى آبيارى مهمى انجام گرفت ، از هر 4 نوع طريقهء آبيارى ( آبيارى دستى ، آبيارى از طريق كانال رودخانهها ، حفر كاريزها و چاههاى قنات ) ، و ساختمان سدها بهرهبردارى مىشد . براى جلوگيرى از ورود شنهاى روان صحراها به داخل مزارع و مساكن در سيستان ، ديوارهها و خاكريزهاى ويژهاى بنا گرديد . زراعت گياهانى از قبيل برنج ، پنبه ، تاك ، نخل ، گياهان رنگى و پرورش انواع نوين آنها سخت رواج يافت ؛ در پايان سدهء نهم و دهم پرورش نهالهاى مركبات در جنوب ايران و سپس در كنارههاى درياى خزر عملى گرديد .
جغرافىدانان سدهء دهم دربارهء گسترش فراوان توليدات صنعتى و پيشرفت تكنيك صنايع چيزهائى نوشتهاند . بافندگى در ميان صنايع ديگر از اهميت ويژهاى برخوردار بود .
پارچههاى كتان كازرون شهرت فراوان داشتند ؛ پارچههاى كازرونى كه به مهر محل ممهور مىشدند ، در تمام بازارهاى آسياى ميانه و مصر بدون بازرسى و زيرورو كردن به زودى به فروش مىرسيدند . پارچههاى پنبهاى از هرنوع ، - خش و ظريف - در اصفهان ، رى ، همدان ، قزوين ، قم ، نيشابور توليد مىشدند . در ايران رفتهرفته پنبهبافى جاى كتانبافى را گرفت . پارچههاى پشمى در رى ، قزوين ، دامغان ، اصفهان ، شيراز توليد مىگرديدند .
پارچههاى ابريشمى با تارهاى طلا و نقره در شوشتر ، شيراز ، فسا ، اصفهان ، رى بافته مىشدند . قاليهاى پشمى و ابريشمين بسيارى از شهرها از قبيل شيراز و غيره شهرت فراوانى داشتند . كارگاههاى كوزهگرى و سفالسازى بسيار پيشرفتهاى در ايران وجود داشتند - مصنوعات گلى و ظروف بدل چينى و كاشىهاى بسيار ظريف كه از لعابهاى عالى پوشيده مىشدند در ايران توليد مىگرديدند ؛ عاليترين فراوردههاى سفالى در رى ، كاشان و اصفهان به عمل مىآمد . آهن آبديده ابهر شهرت فراوان داشت ، فراوردههاى آهنى از شيراز و
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 205
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٠٥