محصولات چرمى از همدان ، فراوردههاى چوبى از نهاوند ، قم و رى به دست مىآمد . از شيراز و شهرهاى ديگر فارس عطر گل روغنى و اسانسهاى ديگر و همچنين محصولات داروئى صادر مىشدند ؛ عطرهاى گل روغنى فارس كه پس از انجام عمل تقطير تكامل يافته بود ، در قرن دهم حتى به چين صادر مىشد .
از راههاى كاروانرو و خطوط آبى غلات ، پنبه ، كتان و روغن كنجد ، نيشكر ، شكر ، ميوههاى خشكشده ، شراب ، ابريشم خام ، گياهان رنگى ( زعفران ، روناس ، نيل هندى و غيره ) صادر مىشدند ؛ شتر و اسب بيشتر به هندوستان صادر مىگرديد . شهرهاى مهم و پرجمعيت ايران كه مراكز صنعت نيز به شمار مىآمدند و راههاى مهم كاروانرو از آنها مىگذشتند ، رى ، نيشابور ، اصفهان و شيراز بودند ، شهرهاى همدان ، قزوين ، قم ، كاشان طوس و بلخ كماهميتتر به شمار مىآمدند . مهمترين شهرهاى كناره درياى خزر ، آمل و سارى بودند ، از اين بنادر كالاهاى تجارتى از ماوراء قفقاز خزر ، كنارهء ولگا ، روسيه و خوارزم وارد و كالاهاى صادراتى به خارج فرستاده مىشدند ، بنادر خليج فارس از قبيل بصره ، هرمزد با بنادر عربستان ، مصر ، افريقاى غربى هندوستان و چين ارتباط تجارتى داشتند .
شركتهاى تجارتى براى دادوستد در اين بنادر تأسيس شدند .
تجارت برده نقش مهمى را ضمن دادوستد ايفا مىكرد . وارد كردن برده در شمال از دشتهاى تركستان و اروپاى شرقى و در جنوب از راه دريا ، سواحل افريقاى غربى انجام مىگرفت .
ضمن سدههاى نهم - دهم در ايران و آسياى ميانه ، روند تأسيس شهرهاى بزرگ با پيشرفت فئوداليسم همآهنگى داشت . پديدهء ظاهرى اين روند ازبين رفتن قسمتى از شهرهاى قديمى بود ( به فارسى شهرستان و به عربى مدينه ) ، مراكز اقتصاد و زندگى اجتماعى مردم از دژها و خانههاى فئودالى اشراف به شهرها كه مراكز صنعت و تجارت بودند منتقل گرديدند .
در شهرها صنعتگران يا پيشهوران آزاد كورپوراسيونهائى از نوع « اصناف » تشكيل دادند ، هريك از اين اصناف به « شاگردان » ، « خليفهها » و « استادكاران » تقسيم مىشدند .
معمولا استادان يك رشته از صنعت در يك محله زندگى مىكردند ، كارگاههايشان هم نزديك خانههايشان قرار داشت ، در اين كارگاهها فراوردههاى توليد شده به فروش مىرسيدند و نقش دكانها را هم ايفا مىكردند . در كنار اين توليدكنندگان كوچك در شهرها كارگاههاى بزرگى هم وجود داشتند ، اينها معمولا كارگاههاى بافندگى بودند و بيشترشان به دولت يا فئودالها تعلق داشتند . مثلا خانواده فئودال عرب به نام راسيبى كه مالك دورالراسيبى در خوزستان بود ، 80 دستگاه از اين كارگاهها را مالك بود ، اين كارگاهها مخمل و پارچههاى
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 206
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٠٦