در سدهء يازدهم ، در ايران با وجود پيگرد دستگاه حاكم گروههاى سرى قرمطيان و اسماعيليان به فعاليتهاى پيگرى دست زدند ؛ از گروه اخير در سالهاى 70 سدهء يازدهم ، حسن بن صباح ، با امام اسماعيليان - خليفهء فاطميان مصر المستضر ( 1036 - 1049 ) - بگونه سرى ديدار كرد . به سال 1090 او موفق شد دژهاى كوهستانى الموت در نزديكى قزوين را تصرف كند ، پس از آن اسماعيليان دژهاى ديگرى را در كوههاى ديلم ، كوهستان و فارس تصرف كردند . اين گونه چيرگى اسماعيليان بر ايران سازمان داده شد ( 1090 - 1256 ) .
قضاوت دربارهء سرشت اجتماعى جنبش اسماعيليان در ايران به انگيزهء كم بودن منابع و مدارك دشوار است . اما آنچه ثابت و محقق شده در مراحل نخستين فعاليتشان قسمت مهمى از صنعتگران ( قسمتى در اصفهان كه به موجب مدارك بهدستآمده شمارهء اسماعيليان به سى هزار تن مىرسيد ) و دهقانان ساكن كوهستانها به آنان پيوستند . مىتوان پنداشت ، پس از آنكه اسماعيليان بسيارى از دژها و زمينها را تصرف كردند و به سال 1900 براى خود حكومتى پديد آوردند ، بلندپايگان آنها به فئودالهاى نو تبديل شدند . حكومت اسماعيليان داراى قلمرو يكپارچه و بهمپيوستهاى نبود - قسمت عمدهء متصرفات آنها در كوههاى زاگرس و كوهستان ، يعنى در مناطقى كه از لحاظ اقتصادى عقبمانده بودند قرار داشت . رهبر روحانى و سياسى اسماعيليان حسن بن صباح بود . پس از مرگ او به سال 1124 همرزم حسن به نام كيا بزرگ اميد در رأس حكومت قرار گرفت . چهارمين رئيس اين حكومت به نام حسن دوم ( 1162 - 1166 ) اعلام داشت كه او از اعقاب فاطميان است . از اينپس رهبران اسماعيليان الموت را امام مىناميدند .
اسماعيليان الموتى بگونه گستردهاى به ترورهاى سياسى دشمنان فعالشان دست مىزدند ، و اين كار را به اعضاى جوان فرقه در مراتب پائين مىسپردند . اسامى 75 تن از چهرههاى نامدار كه بين سالهاى 1096 و 1162 به دست اسماعيليان ترور شدهاند به دست آمده ؛ از ميان آنان مىتوان نامهاى وزير ، نظام الملك ( 1092 ) ، خلفاى عباسى ، مستر شد ( 1135 ) و رشيد ( 1136 ) و سلطان سلجوقى عراق ، داود ( 1132 ) ، وزيران ، اميران ، رئيسان ، فقيهان مسلمان و غيره را نام برد . سلطان سلجوقى محمد ( 1105 - 1118 ) به سختى با اسماعيليان پيكار كرد ، جنبش آنها را در اصفهان سركوب و الموت را به محاصره درآورد ، اما پس از مرگش حكومت اسماعيليان مورد تعرض جدى كسى قرار نگرفت تا تصرف ايران به دست مغولان آغاز گرديد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 204
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٠٤