كاراكيتها يا كيدانها از شمال شرقى به آنها پيوستند . اتحاديهء ارتش قرهخانى به سال 1141 با نيروهاى سنجر برخورد ، كاراكيتها در نبردى نزديك كاتوان سلطان را شكست دادند و اين گونه سلجوقيان كليه قلمرو خود را در ماوراء النهر از دست دادند . از اينپس سلطان سنجر ناگزير به نبرد با استانهاى جدائىخواه گرديد ، يكى از اين جدائىخواهان نيرومند آتسز خوارزمشاه ( 1127 - 1156 ) بود . آنوقت در سرزمين خوارزم مردمى ايرانىزبان مىزيستند و پيشرفت خوارزميان به اين انگيزه بود كه راههاى كاروانروى كه آسياى ميانه را به شهرهاى كنارهء ولگا و روسيه وصل مىكردند ، از آن سرزمين مىگذشتند ، يكى از انگيزههاى ديگر ، وجود شبكه آبيارى پيشرفته و گسترده و توليد فراوردههاى كشاورزى بود . آتسز سه بار عليه سلطان سنجر قيام كرد و سرانجام استقلال به دست آورد . كوبندهترين ضربت را به سلطان سنجر ، تيرههاى قيامكنندهء غز كه به منطقهء بلخ كوچ كرده بودند وارد آوردند اينان گويا از فشار ماليات بستوه آمدند . ارتش سلطان سنجر به سال 1153 به وسيله غزها شكست خورد و خودش هم به اسارت آنها درآمد . پس از آن غزها به خراسان هجوم بردند و آن را خراب كردند ؛ شهرهاى طوس ، مرو ، نيشابور ، جوين ، اصفهان به دست اينان ويران گرديد و بسيارى از ساكنان اين شهرها يا كشته شدند يا به بردگى رفتند . در مدت سه سال سنجر از اسارت گريخت و دوباره در مرو به سلطنت پرداخت ، اما به سال 1157 درگذشت . او داراى وارثى نبود و حكومت سلجوقيان ازهم پاشيد . خراسان صحنهء ستيز داخلى و پيكار ميان خوارزمشاهيان و اميران محلى مانند گورىها و كاراگيتها گرديد . فقط به سال 1187 خوارزمشاه تكش ( 1172 - 1200 ) توانست بر همه پيشى گيرد و خراسان را به قلمرو خود بيفزايد .
سلاجقه عراق در سدهء 12 شامل اميرنشينهاى نيمه مستقل و اميران ترك بودند ، مهمترين آنها - ايلدگيزىها در آذربايجان ( 1136 - 1225 ) ، سالگوريدها در فارس ( 1148 - 1286 ) ، هزار اسبها در لرستان ( 1148 - 1339 ) و ديگران بودند - اينان اتابكان ناميده مىشدند ، چون در آغاز عنوان مربيگرى شاهزادگان را داشتند . ايلدگيزها در مدت 30 سال بر آذربايجان مسلط شدند ( 1161 - 1191 ) و بر قلمرو سلطنت عراق به نام سلطانهاى بدون قدرت سلجوقى فرمان مىراندند ( ارسلان و طغرل سوم ) . خليفه هم از ناتوانى سلطانهاى سلجوقى بهره برد و دوباره در مرزهاى عراق عرب ( 1132 ) و سپس خوزستان قدرت سياسى كسب كرد . به سال 1194 قلمرو سلجوقيان عراق - تقريبا سرتاسر غرب ايران - به وسيله خوارزمشاه تكش تصرف شد .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 203
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٢٠٣