8 . جامعه فئودالى پيشرفته در ايران ( سده 10 تا آغاز سدهء 13 )
سقوط چيرگى خلفا در ايران
در آغاز سدهء دهم فقط باختر ايران زير تسلط خلفا باقيماند . ايران خاورى و آسياى ميانه جزو قلمرو سامانيان بود ، آذربايجان نخست زير تسلط ساجديان ( 897 - 929 ) و سپس در تصرف دودمان ديلمى مسافرى ( يا سالارى ، از 916 تا 1090 ) درآمد . يكانهاى مزدور ديلمى در آغاز به عنوان نيروى مسلح محافظ خليفه و در خدمت فرمانروايان بزرگ و كوچك فئودالها به كار گرفته شدند . اينان از سدهء دهم بهبعد نقش ويژهاى را در دگرگونى اوضاع ايران ايفا كردند . كوهستانهاى ديلم كه تنها در سدهء نهم ميلادى اسلام نوع شيعه در آنجاها رواج يافت سرزمين فقيرى بود كه گنجايش تأمين خوراك ساكنانش را نداشت ، بيشتر جوانان ديلمى زادگاه خود را ترك و به عنوان مزدور در ارتشهاى دودمانهاى گوناگون فئودالها به خدمت مىپرداختند . يكى از پيشوايان اين يكانهاى مزدور ديلمى مردوايج بن زيار بود ، او از ميان طبقات پائين بهپا خاسته و نخست به سامانيان خدمت مىكرد ، به سال 928 گرگان و طبرستان را گرفت و در آنجا حكومت دودمان زيار را بنيان نهاد . ( 928 - 1042 ميلادى ) . ديرى نپائيد اين امير ( بين سالهاى 928 و 935 ) ، قسمت