از اين بردگان اجبارا براى آباد كردن زمينهاى باير و شورهزار مناطق جنوبى عراق ، نزديك بصره به كار گرفته مىشدند . به سال 869 - چند هزار تن زنگى با پيشوائى سيد على - بن محمد كه رهبرى فعال و پرتوان بود ، قيام كردند - نوادههاى پيغمبر ( اعضاى خاندان على ) شاخههاى حسنى و حسينى را سيد مىناميدند - ، خوارج اين شخص را خليفه اعلام كردند .
به قيام زنگيان ( 869 - 883 ) بردگان سفيدپوست شهرهاى ديگر و قسمتى از دهقانان و بدويان پيوستند ، اين قيام ضربت كوبندهاى به خليفه وارد آورد . زنگيان ، بصره ، اهواز و چند شهر ديگر جنوب عراق و خوزستان را تصرف كردند . رهبر زنگيان بردگى را لغو نكرد ، فقط شركتكنندگان در قيام آزاد شدند ، برعكس خود آنها ساكنان شهرهاى تصرف شده را به بردگى گرفتند ، املاك و زمينهاى كشاورزى را مصادره كردند و از دهقانان ساكن اين زمينها خراج گرفتند . بنابراين دهقانان و بدويان از پشتيبانى اين قيام روى برتافتند . زنگيان تنها ماندند و پس از يك رشته نبردهاى طولانى به وسيله لشكريان خليفه ، معتمد ( 870 - 892 ) شكست خوردند .
در پايان سدهء نهم جنبش مردمى در ايران و كشورهاى همسايه از قبيل عراق ، بحرين ، سوريه ، ماور النهر زير پوشش ايدئولوژيك تعليمات يكى از شاخههاى مذهب شيعه به نام اسماعيليان شكل گرفت . در اواسط سدهء هشتم ششمين امام شيعه ، جعفر صادق ( به سال 765 ميلادى رحلت كرد ) پسر بزرگش اسماعيل را از جانشينى محروم و اين سمت را به پسر ديگرش امام موسى كاظم واگذار كرد . پس از درگذشت امام جعفر صادق قسمتى از شيعيان امامت موسى كاظم ( به سال 799 در زندان درگذشت ) را به عنوان هفتمين امام شيعه به رسميت شناختند - اينان را بعدا شيعههاى امامى يا اثنى عشرى « 12 امامى » نام بردند ، چون فقط به داشتن 12 امام معتقد بودند . طرفداران اسماعيل كه به نام اسماعيلى شهرت يافتند ، محمد پسر اسماعيل را به عنوان هفتمين امام شناختند ، چون پدرش قبلا درگذشته بود .
انگيزهء واقعى اين انشعاب ميان شيعهها ، احتمالا ناخشنودى گروهى از عناصر راديكال شيعيان نسبت به موضعگيرى منفى امام جعفر ، ضمن روابطش با عباسيان بود ، چون اين عناصر خواهان تلاشهاى فعالانهترى براى واكنش در برابر عباسيان بودند . اسماعيليان سازمان سرى نيرومندى پديد آوردند و به تبليغات گستردهاى در ميان بينوايان و اصناف پيشهوران و حتى دهقانان و بدويان پرداختند . اعضاى اين فرقه به سلسلهء مراتبى تقسيم مىشدند ، يكى از شعبههاى اسماعيليان قرمطيان بودند .
قرمطيان در قيام زنگيان شركت داشتند . قيامهاى قرمطيان در عراق روى داد اينان خوزستان را به سركردگى حمدان قرمطى تصرف كردند ( 890 - 906 ) . بر خلاف اسماعليان كه تنها شعار « چيرگى عدالت را در جهان » بگونه ايدآلى تبليغ مىكردند ، قرمطيان
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 195
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٩٥