جنبشها بهشمار مىرفت . انگيزهء آن پيگرد و آزار شيعيان از سوى خليفهء سنى بود ، بنابراين بعدها شيعيان انتظار حضور مهدى موعود را مىكشيدند - اينان عقيده داشتند كه پس از حضور ، مهدى با ايمان راستين و يارى خداوند خواهند توانست با عوامل زور و بيدادگرى پيكار كنند و بر آنها پيروز شوند ، ظلم و استبداد را نابود و به جاى آن عدل و صلح را بر جهان چيره گردانند . شيعيان امامى معتقد بودند كه مهدى ، امام دوازدهم آنها كه به سال 878 ناپديد شده و اثرى از زندگى او باقى نمانده بود ، زنده است ، او در حالى كه غايب است وظايف رهبرى پيروانش را انجام مىدهد . در استانهاى كرانهء درياى خزر مانند طبرستان ، گيلان و ديلم كه ساكنان آن تا ديرزمانى به وضع جوامع روستائى خو گرفته و با اين روش زندگى مىكردند ، ضمنا از يك نوع خودمختارى با پيروى از آموزش هاى شيعهگرى برخوردار بودند ، هماكنون عمال دولت عرب برآن شدند زمينهاى اشتراكى آنها را غصب كنند و به ميزان مالياتها بيفزايند ، اين چگونگى انگيزهء قيام مردم ، زير پوشش ايدئولوژيك عقايد شيعيان زيدى گرديد . پس از پيروزى اين قيام حكومتى به نام علويان ( امامى ، زيدى ) در اين سرزمينها برقرار شد ( 864 - 928 ) . در شهرها هم قيامهائى رويداد . ازجمله به سال 825 ساكنان قم كه خواستههايشان مبنى بر كاهش مالياتها از سوى حكومت عباسى رد شده بود ، عليه مأمون خليفه بهپا خاستند . اين قيام سركوب شد و از مردم مبلغى بالغ بر 7 ميليون درهم به نام تاوان دريافت گرديد ، ماليات معمولى مردم قم كه 2 ميليون درهم بود همانگونه ثابت ماند . شيعيان قم در سالهاى 831 و 868 ميلادى نيز عليه حكومت خلفا قيام كردند .
ازهمپاشيدگى خلافت عباسى
سقوط سياسى خلافت عباسى در زمان المأمون ( 813 - 833 ) آغاز گرديد . شرايط لازم اين سقوط را عواملى پديد آوردند : عمدهترين آنها پيشرفت روند فئودالى در قلمرو حكومت عباسيان بود ، قسمتى هم مربوط به گسترش بيحد مالكيتهاى ارضى خصوصى به حساب زمينهاى دولتى بهشمار مىآمد ، به دنبال اين چگونگى تلاشهاى جدائىخواهى فئودالهاى بزرگ و حتى قيامهاى پىدرپى تودههاى مردم پيش آمد ، اگرچه اين قيامها سركوب شدند اما باعث ناتوانى نيروى جنگى خليفه گرديدند . فئودالهاى جدائىخواه نخست به اميران موروثى ، و سپس عملا به فرمانروايان مستقل تبديل شدند . خليفه مأمون كه در ميان استانهاى عربى محبوبيتى نداشت به دهگانان خراسانى متكى شد ، و به پاس پشتيبانى آنان ، مقامهاى مهم و امتيازهاى ارضى بسيارى را در اختيار برخى از اين