فرقهاى به نام خرمدينان پديد آمده بود ( خرمدينان را مزدكى مىشمردند ) ، اين ايدئولوژى بر مبناى آميختگى ايمان و خواستههاى اجتماعى مزدكيان پيشين و پندارهاى افراطى شيعيان بهوجود آمد ؛ اينها به قدرت « خداوند لا يزال » ايمان داشتند ، پيغمبر محمد را برگزيدهء خدا و امامان را جانشين او مىانگاشتند ( اين گونه ابو مسلم و رهبران ديگر قيام را امام مىشناختند ) ، به دگرگونى پديدههاى جهان و تبديل آنها به روح عقيده داشتند ، مردم را به پيكار مسلحانه عليه نظامهاى ستمگر و فرمانروايانى كه بنيانگذار زور و نابرابرى بودند فرامىخواندند .
خود قيام عظيم خرمدينان « سرخ » منجر به جنگ دهقانى بزرگى زير رهبرى بابك گرديد ، اين جنگ از كوههاى طالش در آذربايجان آغاز و به باختر ايران تا اصفهان و كرمان كشانده شد ( 817 - 837 ) . چريكهاى خرمدينان چندبار لشكرهاى عظيم خليفه را درهم شكستند . نقطهء ضعف اين قيام در آن بود كه بابك با چند تن از فئودالهاى بزرگ ارمنستان ، آلبانيا و ايران كه مىخواستند از قيد چيرگى عربها رهائى يابند ، پيمان اتحاد بست . البته اين اتحاد توان جنگى بابك را نيرو بخشيد ، اما امكان انجام برنامههاى اجتماعى خرمدينان را در مقياس گسترده ، غيرممكن كرد . اين قيام به سختى خليفه را تكان داد . خليفه مستعصم ( 833 - 842 ) ارتش نيرومندى را سازمان داد و در رأس آن يكى از فئودالهاى آسياى ميانه به نام افشين را ، مأمور جنگ با خرمدينان كرد ، اين ارتش هم شكست خورد . فئودالهائى كه با بابك متحد شده بودند به او خيانت كردند ، پس از آنكه زمينهاى تازهاى را از خليفه گرفتند با او از در سازش درآمدند . آخرين پايگاه خرمدينان - دژ باز در كوههاى طالش - پس از يكسال تحمل محاصرهء دشمن ، در اوت 837 سقوط كرد . بابك به يكى از شاهزاده - نشينهاى البانيا پناه برد ، او را به خليفه تسليم كردند و به دست او كشته شد . به سال 839 قيام مازيار در طبرستان كه اقدام به مصادرهء املاك مالكان عرب كرده بود سركوب شد .
اگرچه همهء قيامهاى نامبرده سركوب شدند اما آشفتگى پايان نيافت . خليفه المهدى ( 775 - 785 ) كمى از ميزان فشار بر دهقانان كاست و با شيوهء نرمترى از آنان خراج دريافت مىكرد . خليفه المأمون هم از ميزان خراج كاست - آن را از 2 / 1 به 5 / 2 محصول رساند .
سيستان كانون مهم فعاليت خوارج بود . زير پوشش عقايد اين گروه ، قيامهاى دهقانى دائما اوج مىگرفتند . قيام مهم خوارج سيستان در كوهستان و قسمتى از خراسان به - سركردگى حمرة بن اترك الخارجى با تناوب از 795 تا 828 ميلادى انجام گرفت .
در نيمه دوم سدهء نهم قيامهاى دهقانى در ايران زير پوستهء ايدئولوژيك ، شعبههاى گوناگون مذهب شيعه انجام مىگرفت . و . و . بارتولد يادآورى مىكند كه شيعه - گرى در ايران به مقياس گستردهاى در ميان دهقانان رواج داشت و پايه ايدئولوژيك
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 192
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٩٢