شهيد شد ؛ ( 9 محرم سال 61 هجرى - 9 اكتبر 680 ميلادى ) ، شيعيان دوباره به سركردگى مختار بن ابى عبيد در كوفه قيام كردند و تقريبا دو سال اين شهر را به دست داشتند ( 685 - 687 ) . قيام عظيم خوارج از قسمت جنوبى عراق و خوزستان آغاز و سپس سرزمينهاى پهناورى از بين النهرين شمالى تا كرمان را فراگرفت ، اين قيام از سال 684 تا 697 ميلادى طول كشيد . سرانجام به وسيلهء حجاج سردار خونخوار عبد الملك كه بواليگرى عراق ، ايران و ماوراء النهر منصوب شده بود ، سركوب گرديد .
حجاج يكى از ددمنشترين و تبهكارترين عوامل اجراى سياستهاى بنى اميه بود .
تنها در شهر كوفه يازده هزار تن را كشت ، در مدت 20 سال فرمانروائيش 130 هزار تن را نابود كرد و در روز مرگش 50 هزار تن مرد و 30 هزار تن زن در زندانهايش بهسر مىبردند .
زندانيان او نهتنها شركتكنندگان در قيام بلكه متخلفين ماليات هم بودند . بگونهايكه منابع تاريخى اشاره مىكنند ، در زمان فرمانروائيش قانون تحميل خراج بر مسلمانان غير عرب مقرر و به وسيلهء او اجرا شد ، حجاج به مقدار زيادى از كار بردهوار دهقانان براى حفر قناتهاى آبيارى و ساختمان دژ و كاخهاى دولتى ، بهره مىبرد . بنا به دستور او مردان اهل ذمه بايستى پلاك سربى به گردنشان آويزان مىكردند ، اين پلاك سربى نشانهء آن بود كه جزيهشان را پرداختهاند ، كسانى كه در پرداخت جزيه تأخير مىكردند آنها را سخت شكنجه مىداد . در زمان آخرين خلفاى بنى اميه ميزان ماليات بگونهء هراسانگيزى بالا رفت و اين مالياتها با بيرحمى روزافزون از رعايا گرفته مىشد . ناخشنودى تودههاى وسيع مردم با قيامهاى تازهاى شكل گرفت ، يكى از اين قيامها به سال 644 از سوى شيعهها و به سركردگى زيد بن على در كوفه ، درگرفت . قيامكنندگان زيد را پنجمين امام شيعه مىشناختند و آنها را زيدى مىناميدند . قيام عظيم خوارج كه زير رهبرى ضحاك بن قيص انجام گرفت ، از بين النهرين آغاز و در سالهاى 644 - 647 سرتاسر خوزستان و فارس را فراگرفت ، در اين قيام تقريبا 120 هزار تن شركت داشتند .
سقوط دودمان خلافت بنى اميه
در ربع اول سدهء هشتم ميلادى يك گروه ضد بنى اميه تشكيل شد . اين گروه سازمان سرى هواخواهان عباسيان بود كه مركز فعاليتش در كوفه قرار داشت . اينها در ميان توده - هاى وسيع مردم تبليغ مىكردند كه امام - خليفه بايستى وابسته به خاندان پيغمبر باشد نه از نوادگان ابو سفيان كه از بازرگانان توانگر مكه بود و جزو دشمنان شماره يك محمد بهشمار مىآمد . اين گروه كوشش داشت كه همه ناراضىها را به خود جلب كند ، اين ناراضىها