اين جنبشهاى مخالف ضمن قرون وسطى در كشورهاى اروپاى غربى هم با شكل منظمترى گسترش يافت . در سالهاى 50 سدهء هفتم بهطوركلى تقسيمبندى جوامع مسلمان در سه جهت آغاز شد . گروهى هواخواه « ايمان » رسمى اسلام شدند ، اينان را سنى يا بگونهايكه خودشان مىگفتند « اهل سنت و جماعت » ، نام مىبردند ، گروه ديگر شيعه و سرانجام گروه سوم خوارج بودند . شيعهها و خوارج از لحاظ سياسى و مذهبى موضع ضد بنى اميه را داشتند .
اگر سنىها از لحاظ تئورى هواخواه خلافت و امامت انتخابى بودند ( عملا در زمان بنى اميه خلافت موروثى بود ) ، شيعههاى علوى عقيده داشتند كه مقام خلافت و امامت را بايستى نوادگان على ، داماد پيغمبر ، به دست گيرند . و از آنجا خلافت و امامت سه خليفهء نخستين يعنى ابو بكر ، عمر و عثمان و دودمان بنى اميه را كه از نوادگان پيامبر نبودند ، ناحق مىانگاشتند .
اگرچه رهبران شيعه ، خاندان على و هواخواهان ديگرشان از مالكان بزرگ زمين بهشمار مىآمدند ، باوجود اين فقط توانستند در قسمتى از تودههاى مردم نفوذ كنند .
خوارج خواهان روند دموكراتيك در اسلام بودند . آنها نهتنها هواخواه برابرى حقوق مسلمانان غير عرب با اعراب بودند ، بلكه كوشش داشتند پندار برابرى اجتماعى را در كليه قشرهاى مسلمان برقرار كنند . آنها مىگفتند حق شركت در انتخاب خليفه - امام بايستى به همهء مسلمانان صرفنظر از نژادشان واگذار شود ، حتى غلامان سياهپوست شايسته كه مؤمن به دين اسلام باشند ، مىتوانند از اين حق برخوردار باشند ، و نظر سنىها ، را كه اين حق را ويژه قبيلهء قريش مىدانستند ، رد مىكردند . خوارج براى مقام خلافت - امامت جنبههاى تقدس قائل نبودند و فقط خلفا را نماينده و مدافع جامعه مىدانستند و عقيده داشتند ، جامعه حق دارد اگر حاجاتش برآورده نشود آنها را بر كنار يا تعويض كند .
خوارج معتقد بودند كه اگر مسلمانى از ايمان خود دست بردارد مرتكب « گناه كبيره » شده و كافر بهشمار مىآيد . اينها از اين عقيده دينى نتيجهء سياسى مىگرفتند ، عقيده داشتند خليفهء غيرقانونى مقررات قرآن را نقض مىكند و بنابراين خلفاى بنى اميه كه از انجام اصول دين روى برتافته بودند « كافر » و « مرتد » شناخته مىشدند . بنابراين نهتنها بايد از فرامين خليفه سرپيچى كرد بلكه واجب است با انجام جهاد مقدس « امام دروغين و هواخواهان كافرش را » از ميان برد . در آغاز خوارج فقط عرب بودند اما ديرى نپائيد كه ايرانيان هم به گروه آنان پيوستند . يكى از ويژگيهاى خوارج شركت فعال زنانشان در قيام بود ، اينان هم در صف مردان نبرد مىكردند .
پس از نخستين ناكامى قيام شيعيان كه سومين امام آنها يعنى حسين فرزند على در كربلا
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 185
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص١٨٥